Ишчи кучи биздан, бойиш эса бошқадан – “Яшил водород” номи билан ким фойда кўради?

بسم الله الرحمن الرحيم

2025 йилнинг иккинчи чорагида (апрел–июн) 170 миллион долларлик хорижий инвестиция ҳисобига Ўзбекистонда “яшил водород” ва циан тузлари ишлаб чиқарадиган корхоналарни ишга тушириш режалаштирилмоқда. Бу ҳақда Президент Шавкат Мирзиёев кимё саноати бўйича тақдимотда маълум қилди. Расмий маълумотларга кўра, бу лойиҳа орқали ишлаб чиқариш қуввати оширилиши, энергия тежалиши, рақамлаштириш амалга оширилиши ва иқтисодий кўрсаткичлар яхшиланиши кутилмоқда.

Бироқ шу ерда муҳим савол туғилади: бу 170 миллион долларлик лойиҳа халқ манфаати учунми ёки хорижий инвесторлар фойдаси учунми? Маълумки, инвестор фойдасиз ҳеч қачон инвестиция киритмайди. Бу – бозор қонуни, капитализмнинг асосий тамойили. Шу боис, ҳар қандай инвестиция ортида фақат технологик ечим ёки иш жойи эмас, балки катта даромад мақсади бўлади. Халқаро тажриба буни тасдиқлайди. Масалан:

Нигерия: Африкадаги энг йирик нефт захираларига эга давлат. 2022 йилда нефт экспорти 45 миллиард доллардан ошиб кетган. Лекин аҳолининг 40%и қашшоқ. Даромаднинг асосий қисми Shell, Chevron ва ExxonMobil каби хорижий корпорациялар қўлида.

Замбия: 2021 йилда мис экспорти 7 миллиард долларга етди. Аммо уларни бошқарувчи чет эл компаниялари (Glencore, First Quantum) асосий даромадни олиб кетган, маҳаллий иқтисодиётга эса фақат солиқлар тушган. Замбиядаги мис корхоналари асосан Австралия ва Канада компанияларига тегишли. (Манба: World Bank – Zambia Mining)

Бангладеш: Кийим-кечак экспорти бозорида дунёда 2-ўринда (Хитойдан кейин). 2023 йилда экспорт 47 миллиард долларни ташкил қилди. Лекин ишчиларнинг ўртача маоши 120 доллар. Бироқ Zara, H&M, Primark каби брендлар миллиардлаб фойда кўради. (Манба: World Trade Organization – Bangladesh Export)

Мозамбик: Табиий газ лойиҳалари учун TotalEnergies ва Eni компаниялари томонидан 50 миллиард долларлик инвестиция жалб қилинган. Лекин қурилиш давомида халқ кўчириб юборилган ва газ экспортидан асосий фойда хорижий ширкатлар ҳисобига тушган. (Манба: Reuters – Mozambique Gas)

Қозоғистон: Қашаган нефт кони учун 55 миллиард доллар сарф қилинган. Аммо 2023 йилда экспортдан фойданинг 70%ини ENI, ExxonMobil, Shell каби компаниялар олади. Қозоғистон фақат роялти ва солиқларга таянади. (Манба: World Bank – Kazakhstan Energy)

Ўзбекистонда ҳозирда технология ҳам, молия ҳам инвесторники. Фойда кимники бўлиши аниқ айтилмаган. Агар чиндан ҳам бу лойиҳа халқ манфаати учун бўлса, нега бу очиқланмаяпти? Бу шубҳали ҳолат эмасми?!

“Яшил водород” нима?

“Яшил водород” – сувни электролиз қилиш орқали, яъни тоза электр энергияси ёрдамида водород ажратиб олиш технологиясидир. Бу экологик тоза ва қайта тикланувчи энергия манбаидир. Айниқса, Европа мамлакатлари ушбу технологияга катта қизиқиш билан қарамоқда. Чунки у нефт ва газга қарамликни камайтиради, атроф-муҳитни тоза сақлайди.

2022 йилда Европа Иттифоқи “Hydrogen Strategy” доирасида 470 миллиард евро инвестиция киритиш режасини эълон қилган. Бу стратегияга кўра, 2030 йилгача 10 миллион тонна яшил водород ишлаб чиқариш режалаштирилган. 1 кг яшил водороддан 33.3 кВт.соат энергия олинади, бу бензиндан кўра 2,5 баробар самарали ҳисобланади. 1 тонна яшил водороднинг бозордаги нархи 3000-7000 АҚШ доллари оралиғида, экспортга йўналтирилганда катта даромад келтириши мумкин. Демак, бу маҳсулот жаҳон бозорида талаб юқори бўлган стратегик ресурс ҳисобланади.

Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, инвестиция билан завод қурилиши ҳеч қачон автоматик равишдаги тараққиёт эмас. Агар фойда тақсимоти маълум бўлмаса; Маҳаллий эҳтиёж ва иш ўринлари аниқ айтилмаса; Инвестор компаниялар асосий назорат эгаси бўлса, бундай лойиҳа фақат “технология”дан эмас, балки иқтисодий жиҳатдан ҳам қулликдир.

Исломда эса табиий бойликлар – омма мулки ҳисобланади. Уларни хусусийлаштириш ёки алоҳида шахслар манфаатига ишлатиш асло жоиз эмас! “Яшил водород” технологиясида асос сув ҳисобланади. Демак, унинг манфаати ҳам умматники бўлиши шарт. Шу боис, Исломда бу каби стратегик ресурсларни давлат ёки хусусий компаниялар эмас, уммат номидан давлат, яъни Халифалик бошқаради ва манфаатни барчага тенг тақсим қилади. Росулуллоҳ ﷺ дедилар: “Одамлар уч нарсада шерикдирлар: яйловда, сувда ва ўт-оловда”.

Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон Матбуот бўлими аъзоси Салоҳиддин

30.04.2025й