Мирзиёевнинг Грузияга ташрифи ортидаги геосиёсий ҳақиқатлар

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

2026 йилнинг 2-3 июл кунлари Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Грузияга амалга оширган расмий ташрифи ташқи сиёсий доираларда катта шов-шувга сабаб бўлди. Бу охирги 23 йил ичида ўзбек раҳбарининг Тбилисига илк тарихий ташрифи бўлиб, унда Стратегик шериклик тўғрисидаги декларация имзоланди, Ўзбекистоннинг Тбилисидаги янги элчихонаси очилиши эълон қилинди ва ўзаро товар айирбошлаш ҳажмини 1 миллиард долларга етказиш бўйича «йўл харитаси» қабул қилинди. Грузия Президенти Михаил Кавелашвили Шавкат Мирзиёевни мамлакатнинг олий мукофоти — «Олтин мўйна» ордени билан тақдирлади. Бироқ на Грузия ва на Ўзбекистон ташқи сиёсатда мутлақ мустақил ҳаракатланувчи ёки глобал майдонда ўз шартларини диктат қила оладиган таъсир кучига эга йирик геосиёсий кучлар эмас. Уларнинг иқтисодий ва ҳарбий салоҳияти халқаро шахмат тахтасида мустақил юришлар қилишга имкон бермайди. Демак, бу икки давлат ўртасидаги яқинлашув ва йигирма уч йиллик сукутнинг бузилиши уларнинг шахсий ташаббуси эмас, балки дунёни бошқараётган йирик глобал кучларнинг геостратегик манфаатлари маҳсулидир.

Ушбу учрашув замирида ётган биринчи ва асосий манфаатдор томон, бу – АҚШ ва Европа Иттифоқи бошчилигидаги Ғарб коалициясидир. Украинадаги геосиёсий инқироз бошланганидан буён Ғарбнинг бош стратегик мақсади Россияни иқтисодий қуршовга олиш ва унинг транспорт монополиясини синдириш бўлиб қолди. АҚШ Давлат департаментининг Марказий Осиё бўйича расмий стратегиясида ҳамда Европа Комиссиясининг «Глобал дарвоза» (Global Gateway) дастурида Россияни айланиб ўтувчи «Ўрта йўлак»ни (Транскаспий йўлаги) ривожлантириш устувор хавфсизлик вазифаси қилиб белгиланган. Ўзбекистон ва Грузия ушбу лойиҳанинг икки томонидаги географик кўприклардир. Европа Комиссияси ва Европа тикланиш ва тараққиёт банки (ЕТТБ) томонидан Брюсселда ўтказилган Глобал дарвоза Инвесторлар форуми ҳисоботига кўра, Ғарб ушбу йўлак инфратузилмасини, хусусан, Кавказ ва Марказий Осиёдаги транспорт тармоқларини ривожлантириш учун 10 миллиард евродан ортиқ маблағ сафарбар этишни расман мажбурият қилиб олган.

Ушбу тизимли ҳаракатлар ортида Ғарбнинг жиддий манфаатлари турганини АҚШ ва Европа Иттифоқи расмийларининг муносабати ҳам тасдиқлайди. Хусусан, АҚШ Давлат департаменти ва унинг Жанубий ва Марказий Осиё бюроси (Bureau of South and Central Asian Affairs) вакиллари Марказий Осиё давлатларининг Кавказ орқали муқобил йўлларга чиқиш ҳаракатларини доимий равишда қўллаб-қувватлаб, бундай минтақалараро интеграция ва лойиҳаларни «минтақавий мустақиллик ва таъминот занжирларини диверсификация қилиш йўлидаги муҳим қадам» сифатида баҳолаб келади. Айни шу позиция туфайли, Тошкент ва Тбилиси ўртасидаги олий даражадаги амалий яқинлашув Ғарбнинг стратегик кун тартибига тўлиқ мос тушади. Зеро, Европа Иттифоқининг ташқи сиёсий маҳкамаси ўз стратегияларида Марказий Осиёнинг Кавказ транспорт инфратузилмасига интеграциялашувини Европанинг энергетик ва логистик хавфсизлигини таъминлашнинг муҳим омили сифатида кўради. «Financial Times» каби етакчи Ғарб нашрлари ва таҳлилчилари эса, бу каби минтақалараро иқтисодий ҳаракатларни де-факто «Россиянинг геосиёсий орқа ҳовлисида Ғарб манфаатларига хизмат қилувчи янги логистик қутбнинг шаклланиши» сифатида талқин қилиб келмоқда.

Бўлиб ўтган олий даражадаги учрашувда бу глобал кун тартиби икки давлат расмийларининг баёнотларида ҳам яққол кўзга ташланди. Грузия ҳукуматининг расмий баёнотига кўра, Бош вазир Ираклий Кобахидзе ўзаро мулоқотлар давомида «Грузиянинг Қора денгиздаги порт имкониятлари Марказий Осиё юкларини Ғарб бозорига хавфсиз ва қисқа йўл билан етказишда стратегик аҳамиятга эга» эканлигини алоҳида урғулади. Ўзбекистон Президенти матбуот хизматининг расмий хабарида эса, Шавкат Мирзиёевнинг Грузиянинг Поти ва Батуми портларида ўзбек тадбиркорлари учун логистика марказлари ва терминалларини қуриш, шунингдек, юкларни ташишда тарифларни ўзаро камайтириш бўйича қатъий келишувларга эришгани маълум қилинди. Халқаро транспорт лойиҳалари таҳлилчиларининг қайд этишича, ушбу расмий қадамлар ва келишувлар айнан Брюссел ва Вашингтон томонидан сиёсий қўллаб-қувватланаётган ва молиялаштирилаётган катта Транскаспий лойиҳасининг амалий ижросидир. Яъни икки давлат раҳбарлари ўз баёнотларида иқтисодий ҳамкорликни рўкач қилсалар-да, уларнинг келишувлари Ғарбнинг Россияни транспорт блокадасига олиш ва уни кучсизлантириш бўйича геосиёсий кун тартибига тўлиқ хизмат қилмоқда.

Иккинчи томондан, бу учрашув ортида Хитойнинг жуда катта глобал стратегик манфаатлари турибди. Пекин ўзининг «Бир макон, бир йўл» мега-лойиҳаси доирасида Европа бозорларига чиқишнинг хавфсиз ва Россия назоратига мутлақ қарам бўлмаган муқобил йўлларини барпо этишга интилмоқда. 2024 йил июн ойидаги Пекин келишувидан сўнг амалий фазага чиққан Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўли лойиҳаси ушбу занжирнинг шарқий қисми бўлса, Каспий денгизи орқали ўтиб, Грузия портларига уланувчи Боку–Тбилиси–Қарс темир йўли унинг мантиқий ғарбий давомидир. Хитой Давлат тараққиёт ва ислоҳотлар комиссияси (NDRC) ҳамда Транспорт вазирлигининг расмий ҳисоботларига кўра, ушбу икки йўналишни синхронлаштириш (жамлаш) Хитой товарларини анъанавий денгиз йўлларига нисбатан Европага етказиш вақтини 12-15 кунгача қисқартиради ва Шимолий йўлакка (Россия ҳудудига) бўлган логистик қарамликни камайтиради.

Ушбу учрашувнинг иқтисодий мантиқи Пекиннинг айнан мана шу режаларига хизмат қилаётганини икки давлатнинг расмий статистик маълумотлари ҳам яққол кўрсатиб турибди. Ўзбекистон Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлиги ҳамда Грузия Статистика бошқармаси (GeoStat) маълумотларига кўра, икки мамлакат ўртасидаги юк ташиш ҳажмининг ўсиши айнан Хитойдан келаётган транзит контейнерлари ҳисобига тўғри келмоқда. Шавкат Мирзиёев ва Михаил Кавелашвили томонидан имзоланган «йўл харитаси»да Поти ва Батуми портларида Хитой юкларини қабул қилиш ва уларни Европага йўналтириш қувватини ошириш бош вазифа қилиб белгиланган. Демак, Тошкент ва Тбилисининг яқинлашуви Пекиннинг глобал иқтисодий экспансиясини таъминлаш ва Хитой товарлари учун янги транзит йўлаги очиб бериш манфаатига хизмат қиляпти. Икки давлат раҳбарлари ўз миллий манфаатларини илгари сураётгандек кўринса-да, аслида улар Пекиннинг геоиқтисодий харитасидаги муҳим ва зарур бўлган транзит воситачилари ролини бажариб бермоқдалар.

Бу ҳолат табиий равишда минтақанинг анъанавий куч маркази бўлган Россия Федерациясининг геоиқтисодий манфаатларига зид келади ва Кремлнинг жиддий хавотирларига сабаб бўлмоқда. Россия Ташқи ишлар вазирлиги ва Кремлга яқин таҳлилий доиралар (хусусан, Россия халқаро ишлар кенгаши — РСМД экспертлари) Марказий Осиё давлатларининг Кавказ орқали муқобил йўлакларни ривожлантириш ҳаракатларини «постсовет ҳудудида Россияни иқтисодий ва логистик жиҳатдан қуршовга олишга қаратилган ташқи кучларнинг геосиёсий лойиҳаси» сифатида салбий баҳолаб келади. Москва учун Марказий Осиё юкларининг Россия ҳудудидан (Евроосиё транспорт тизимидан) ташқарига, айниқса Ғарб билан яқин интеграцияга интилаётган Грузия портлари орқали чиқиб кетиши – нафақат йирик транзит даромадларидан маҳрум бўлишни, балки минтақа устидан стратегик назоратнинг заифлашишини англатади. Шу сабабли, Россия томони ушбу жараёнларга жавобан Евроосиё иқтисодий иттифоқи (ЕОИИ) доирасидаги шимолий йўналишлар жозибадорлигини оширишга ва «Шимол–Жануб» халқаро транспорт йўлагини муқобил сифатида илгари суришга урғу бермоқда.

Карнеги халқаро тинчлик жамғармаси (Carnegie Endowment for International Peace) таҳлилчилари ўз ҳисоботларида қайд этганидек, Тошкент ва Тбилисининг бундай прагматик ҳаракатлари йирик кучлар (АҚШ, Хитой ва Россия) ўртасидаги транспорт йўлаклари учун курашни янада шиддатли қилади. Натижада, иқтисодий диверсификацияни кўзлаётган ушбу давлатлар катта кучларнинг глобал тўқнашуви фонида кучли сиёсий ва дипломатик босим остида қолиш хавфини бошдан кечиради.

Хулоса ўрнида таъкидлаш зарур бўлган энг катта ҳақиқат шундаки, ушбу халқаро манёврлар, давлатларнинг бир-биридан қурол ва восита сифатида фойдаланиши ва кичик мамлакатларнинг йирик империялар манфаати йўлида ҳаракатланишга мажбурлиги – инсоният бошига бало бўлиб келган капиталистик демократия ва макиавеллистик халқаро муносабатлар тузумининг тўғридан-тўғри оқибатидир. Бугунги капиталистик дунё тизими фақат кучлилар ва йирик империялар манфаати учун хизмат қилади, Ўзбекистон ва Грузия каби таъсир кучига эга бўлмаган давлатларни эса, доимий равишда ўз ўйинларида тирик восита, иқтисодий қулоқ ва сиёсий маҳкумликда ушлаб туради. Бу чириган тизим ичида ҳеч қачон кичик давлатлар учун ҳақиқий мустақиллик ва адолат бўлмайди, улар фақат у ёки бу империянинг чизиғига юришга мажбур бўлаверадилар.

Ушбу глобал мустамлакачилик занжирлари ва йирик кучларнинг сиёсий тузоқларидан қутулишнинг ягона йўли – инсонлар томонидан ўйлаб топилган капиталистик тузумни бутунлай улоқтириб, илоҳий адолат мезонларига асосланган Ислом низомини – Халифалик давлатини ҳаётга қайтаришдир. Зотан, тарихга назар ташласак, бугунги Ўзбекистон замини асрлар давомида мана шу давлатнинг ажралмас қисми бўлиб келган. Шу боис, бугунги глобал сиёсий инқирозлар исканжасида қолган юртимизнинг келажакдаги чинакам нажоти ва ривожланиши ҳам тарихан ўз таркибида бўлгани – адолатли Халифалик низомига қайта қўшилиши билан чамбарчас боғлиқдир. Зеро, муборак давлатимиз стратегик транзит ва денгиз йўллари ҳамда портларни назорат қилиб, уларни Ислом уммати манфаатига хизмат қилдиради.

Салоҳиддин

06.07.2026й