Президент Мирзиёевнинг камбағалликка оид фармони ижобий ўзгаришлар олиб келадими?

بسم الله الرحمن الرحيم

Президент Шавкат Мирзиёев раислигида 11 сентябр куни камбағалликни қисқартириш ишларини кейинги сифат босқичига олиб чиқиш масалаллари муҳокамаси бўйича видеоселектор йиғилиши ўтказилди. Йиғилишда Мирзиёев камбағалликни қисқартириш умуммиллий ҳаракатга айланишини таъкидлаб ўтди.

Ушбу видеоселектордан чамаси 10 кун ўтиб, “Камбағалликни қисқартириш ва аҳоли турмуш фаровонлигини ошириш борасидаги чора-тадбирларни янги босқичга олиб чиқиш тўғрисида”ги Президент Фармони (ПФ-143-сон, 23.09.2024й.) қабул қилинди. Фармонга кўра, 2024 йилнинг қолган даврида 500 минг, 2025 йилда 1 миллион нафар аҳолини камбағалликдан чиқариш давлат ижтимоий-иқтисодий сиёсатининг ҳамда барча даражадаги давлат органлари ва ташкилотларининг биринчи даражали вазифаси этиб белгиланди. Фармоннинг асосий нуқталари:

1. “Камбағалликдан фаровонлик сари” дастури амалга оширилади. Дастур 2024 йил 1 ноябрдан қуйидагиларни назарда тутувчи “Камбағал оилалар учун еттита имконият ва масъулият” тамойили асосида амалга оширилади:

• барқарор бандлик ва юқори даромад топишга эришиш;
• таълим олиш ва касб-ҳунар ўрганиш;
• кафолатланган давлат тиббий хизматидан фойдаланиш;
• ижтимоий хизматлардан фойдаланиш;
• яшаш шароитларини яхшилаш;
• давлат томонидан маҳаллалар инфратузилмасини ривожлантириш;
• давлат органлари ходимлари билан тўғридан-тўғри мулоқот қилиш.

2. Камбағал оилалар реестри шакллантирилади. Реестр 2024 йил 1 декабрдан “маҳалла еттилиги” томонидан камбағал оилаларнинг ижтимоий шароити ва камбағалликка тушиш сабабларини ўрганиш натижасида Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги томонидан шакллантирилади.
3. Энг оғир аҳволдаги 1000 та маҳалла инфратузилмаси яхшиланади.
4. Камбағал оилалар фарзандлари давлат боғчаларига имтиёзли асосда қабул қилинади.
5. Раҳбарлар ва уларнинг ўринбосарларига оғир аҳволдаги камбағал оилалар бириктирилади.

Фармонга диққат билан назар ташлайдиган бўлсак, ҳукумат камбағаллик муаммосини иш билан таъминлаш ва даромадларни ошириш билан ҳал қилмоқчи эканини кўришиимиз мумкин. Бу аслида камбағаллик муаммосини ҳал қилишга капиталистик иқтисод нуқтаи назаридан ёндошишдан бошқа нарса эмас. Ушбу низомга кўра, камбағаллик ўзгармас, аниқ бир нарсанинг атамаси эмас, балки нисбий нарса, деб эътибор қилинади. Бу эса капиталистик иқтисод низомида камбағаллик ҳақида ягона ечимга эга бўлиш мумкин эмас, дегани. Яъни камбағаллик дунёдаги давлатларнинг турмуш даражасига қараб ҳар турли бўлади. Мисол учун, АҚШда камбағал ҳисобланган инсон Ўзбекистонда ўртаҳол ёки бой бўлиши мумкин. Нима учун бундай? Сабаби, камбағаллик нисбий нарса бўлгани сабабли, у таққосланади. Уни ўлчайдиган нарса – киши бошига ойлик истеъмол саватчаси ёки минимал истеъмол харажатлари миқдоридир. Бу миқдор Ўзбекистонда 2024 йил учун киши бошига 1 ойга 621 минг сўм деб белгиланган. Демак, Ўзбекистонда ойига мана шу миқдор ёки ундан кўпроқ маблағ топаётганлар камбағал ҳисобланмайди. Яъни мазкур фармондаги ва ундан ташқари бошқа имтиёзлар, даромади 621 минг сўмдан юқори бўлганларга тегмайди. Бундан ташқари, ана шу 621 минг сўмни қаердан, қандай қилиб чиқариб олингани номаълум. Буни халқимиз ҳам ҳанузгача билмайди. Одамлар бундай маблағ ҳозирги шароитда умуман етарли эмаслигини нафақат билишади, балки бошларидан ўтказишяпти. Шунинг учун ҳам ўзбек ҳукумати камбағалликни фақат қоғозда қисқартириши мумкин, аммо реал воқеда бунга асло эришолмайди. Масалан, The Wall Street Journal маълумотларига кўра, “сеҳрли диёр” аталмиш Америкада ҳам ҳозирда 550 мингга яқин уйсизлар бор, бу ўтган йилгидан деярли 10 фоизга кўпдир. 2024 йилда уйсизлар сони 2023 йилдаги кўрсаткичдан ошиб кетиши кутилмоқда, ўшанда улар 653 мингга яқин эди. Бу 2007 йилдан бери биринчи марта энг юқори кўрсаткич бўлади.

Энди фармондаги камбағалларга аталган грантлар, фоизсиз, гаровсиз кредитлар ёки бошқа турдаги маълум муддатга бериладиган ёрдамларга келсак, улар ҳам қарз шаклида берилиши белгилаб ўтилган. Яъни агар камбағал оила ушбу қарзни қайтаролмайдиган бўлса – худди бугунги кунда кузатаётганимиздек – шахсий мулкидан мажбурий равишда қоплаб беради. МИБ ходимлари қарздорларнинг мол-мулки, ҳатто омонатга деб ташлаб кетилган мол-қўйларни ҳам одамларнинг қўлидан юлиб олиб кетаётганини гувоҳи бўлдик. Бундан ташқари, капиталистик иқтисод низоми бўйича юргизилаётган иқтисодда қарзларнинг фоизсиз ва гаровсиз бўлиши жуда шубҳали. Чунки бу низом Аллоҳ ҳаром қилган рибо устига қурилган.

Умуман олганда, камбағаллик муаммосини қандай фармон ёки қарорлар қабул қилинишидан қатъий назар, капиталистик иқтисод низоми асосида ҳал қилиб бўлмайди. Бу муаммо фақат Ислом берган ечимлар орқали тўғри муолажа қилинади. Бунинг сабаби эса, Ислом мабдаси Аллоҳ таолодан бўлганлигидир. Чунки ёлғиз У Зотгина инсон муаммоларига энг тўғри ечимларни беришга қодир. Хўп, шундай экан, Исломда камбағалликнинг воқеси ва муолажаси қандай бўлади? Ислом қайси замон ва қайси маконда бўлишидан қатъий назар, камбағалликка ўзгармас ягона эътибор билан қарайди, яъни уни инсон ўз асосий эҳтиёжларини тўла қондира олмаслиги, деб изоҳлайди. Шариат асосий эҳтиёжларни уч нарса, яъни озиқ-овқат, кийим-кечак ва уй-жой билан белгилайди. Бунинг далили эса қуйидагича. Аллоҳ таоло айтади: 

وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ

– “Оналарни яхшилик билан едириб-кийдириш отанинг зиммасидадир”. (Бақара:233)

яна айтади:

أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ

– “Уларга (яъни талоқ қилиниб, идда сақлаётган аёлларингизга) ўзларингиз маскан тутган – қудратингиз етган жойдан маскан беринглар”.  (Талоқ:6)

Ибн Можа Абул-Аҳвасдан ривоят қилишича, Пайғамбар ﷺ:

أَلاَ وَحَقُّهُنَّ عَلَيْكُمْ أَنْ تُحْسِنُوا إِلَيْهِنَّ فِى كِسْوَتِهِنَّ وَطَعَامِهِنَّ

“Огоҳ бўлингларки, яхшилаб кийинтириб, едиришингиз уларнинг устингиздаги ҳаққидир”, деганлар. Шулардан маълум бўладики, қондирилмаслиги камбағаллик ҳисобланадиган асосий эҳтиёжлар учта, яъни озуқа, кийим ва жойдир.  Булардан камбағалликнинг воқеси аниқ бўлди. Энди бу муаммонинг муолажасига келсак, Ислом камбағалларнинг асосий эҳтиёжлари тўла қондирилишини фарз қилиб белгилади. Аллоҳ таоло айтади:    

وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ

– “Бечора камбағалларга ҳам едиринглар”.   (Ҳаж:28)

Камбағалга биринчи навбатда ўзи меҳнат қилиб топиши учун шарт-шароит қилиб берилади. Агар эплай олмаса, ёрдам бериш меросхўр қариндошларига юклатилади. Агар кариндошлари ичида бунга қодир бўладигани бўлмаса, ёрдам бериш байтулмол зиммасига келиб тушади. Агар байтулмолда ҳам маблағ бўлмайдиган бўлса, бой мусулмонларга ёрдамга етарли маблағ йиғилгунгача солиқ солинади. Аҳмад ривоят қилишича, Пайғамбар ﷺ шундай деганлар:

أَيُّمَا أَهْلُ عُرْصَةٍ, أَصْبَحَ فِيهِمْ أُمْرُؤٌ جَائِعٌ، فَقَدْ بَرِئَتْ مِنْهُمْ ذِمَّةُ اللهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى

“Қайси бир маҳаллада бир одам қорни оч ҳолда тонгни орттирса, Аллоҳ табарока ва таолонинг ҳимояси улардан кўтарилади”. Пайғамбар ﷺ Парвардигоридан ривоят қилади:

مَا آمَنَ مَنْ بَاتَ شَبْعَانَ، وَجَارُهُ جَائِعٌ إِلَى جَنْبِهِ وُهُوَ يَعْلَمُ بِهِ

“Қўшнисининг очлигини била туриб, тўқ ҳолида тонг оттирган одам менга иймон келтирмабди”. Бу ҳадисни Баззор Анасдан ривоят қилган.

Шуни алоҳида таъкидлаб ўтиш лозимки, бу ёрдамларнинг бирортаси ҳукумат тақдим қилаётгани каби қарз шаклида эмас, балки эвазсиз берилади.

Хулоса шуки, Ислом давлати шаръий ҳукм нуқтаи назаридан камбағаллик муаммосини мана шундай мукаммал тарзда ечиб беради. Яқинда тикланажак иккинчи Рошид Халифалик давлатида дунё бунинг воқелигига гувоҳ бўлади иншаАллоҳ.

أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ

– “Огоҳ бўлинглар, албатта, Аллоҳнинг нусрати яқиндир”. (Бақара:214)

Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон матбуот бўлими аъзоси Салоҳиддин

02.10.2024й