ПУЛ

Мажбурий қоғоз пул низомига асосланган давлатларда пул чиқариш

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Мажбурий қоғоз пул низомига асосланган давлатлар олтин-кумуш ё бошқа қимматбаҳо маъданга белгиланган нархда алмашиниш қобилиятига эга бўлмаган қоғоз пулларни чиқарадилар. Уларни чиқарган ташкилот олтинга алмаштириб бериш мажбуриятини ўз зиммасига олмайди. Бундай давлатда олтин ҳамма товарлар қатори вақти-вақти билан таклиф ва талабга қараб, нархи ўзгариб турадиган товар ҳисобланади. Бу қоғоз пулларни захирадаги маъдан кафолатламайди. Улар маъданий пулларга алмаштирилмайди. Уларнинг қонуний қийматидан бошқа нарсаси йўқ. Алоҳида қувватга эга ҳам эмаслар, суянмайдилар ҳам. Улар айирбошлаш воситаси сифатида қабул қилинган бирликдан бошқа нарса эмаслар. Айирбошлаш воситаси бўлишлари учун уларга қувватни қонун беради. Шу билан инсон улар орқали товар ва меҳнатга эриша олади. Хуллас, улар ўз кучларини уларни қабул қилган ва чиқарган давлатдан оладилар.

Модомики, пул мазкур тарзда чиқарилар экан, яъни таъминотида олтин-кумуш эмас, фақат давлат кафолати бўлса, у ҳолда ҳар бир давлат истаган нарсага қонуний куч бериб, жамиятнинг товар ва меҳнатни белгилашини ифодаловчи ҳисоб-китоб воситаси сифатида фойдаланаверади. Шунга асосан ҳар бир давлат жамиятнинг товар ва меҳнат нархларини белгилашини ифодалайдиган, ўзгармас аниқ белгига эга бўлган пулни чиқаришга қодир. У орқали шу давлатнинг ҳар бир фуқароси товар ва меҳнатни сотиб олиш имкониятига эга бўлади. Бошқа давлатлар ҳам у орқали қанча товар ва меҳнатни сотиб олишларига қараб, уларни тан олишга мажбур бўладилар.

Давлат пул чиқаришда халқаро валюта жамғармаси, халқаро банк, марказий банк каби нарсаларга таяниши шарт эмас. Фақат у қабул қилган пул бирлиги товар ва меҳнатни сотиб олиш қувватига эга бўлса бас. Шунинг ўзи унинг пул бўлишига кифоя қилади. Олтин-кумушнинг ўзи зарб қилиниши ҳам, уларга таянувчи ўринбосар қоғоз пуллар бўлиши ҳам, маълум миқдордаги олтин-кумуш захирасига эга бўлган васиқа қоғозлари бўлиши ҳам, умуман, инсон унга товар ва меҳнат сотиб олиши мумкин бўлган оддий қоғоз пуллар (банкнотлар) бўлиши ҳам мумкин.

Давлатлар ўзаро олтин-кумуш билан муомала қилиб келишган. Ҳар бир давлат пулининг олтин-кумушга нисбатан ўзгармайдиган, бошқалардан ажралиб турадиган маълум белгиси бўлган. Кейин бир давлат олтин-кумуш пуллар билан бирга қоғоз пуллар ҳам чиқара бошлаган. Сўнг яна бир давлат олтин-кумуш пуллари қолиши билан бирга қоғоз пуллар чиқаришни ҳам қабул қилган. Шу билан дунё пуллари олтин-кумуш, олтин-кумушга алмашиниш қобилиятига эга бўлган қоғоз пуллар ҳамда ҳеч нарсага таянмайдиган қоғоз пуллар бўлиб қолган. Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан то 1971 йилга қадар пуллар асосан икки турли, маъданий ва мазкур уч хил қоғоз пуллар бўлган. 1971 йилдан бошлаб Америка қўшма штатларининг президенти Никсоннинг Бреттон-Вудс иттифоқининг тугаганлигини эълон қилиб, долларни олтинга алмаштириб беришни бекор қилинганини эълон қилганидан кейин бутун дунё ёлғиз мажбурий қоғоз пул низоми асосида юра бошлади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

22.11.2019й