بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Саволга жавоб

Савол:

Шахсия китобининг 3-жузи 129-саҳифасида қуйидагилар келган:

«… Аммо агар куллийнинг маъноси ўз бўлакларида турлича бўлса у мушаккак бўлади. Масалан вужуд ва оқ (ранг) каби. Унинг турличалиги вожиблик ва мумкинлик билан бўладими – масалан вужуд каби, чунки у Борий Субҳанаҳу ва Таолода вожибдир, бошқасида эса мумкиндир – ёки беҳожатлик ва муҳтожлик билан бўладими – масалан вужуд каби, у ўриндан беҳожат бўлган жисмларга нисбатан ҳам, ўринга муҳтож бўлган араз (ўткинчи кўриниш)ларга нисбатан ҳам қўлланади – ёки ортиқлик ва камлик билан бўладими – масалан нур каби, чунки у қуёшда чироқдагидан кўра кўпроқ бўлади – ҳеч фарқсиз. Унинг мушаккак деб аталишига сабаб, унга назар ташлаган киши у ҳақиқат битта эканига тўғри келадими ёки иккаласининг ўртасида турличалик борлиги учун муштаракми, шу ҳақда шак-шубҳага тушади».

Шайх «вужуд ва оқ»ни зикр қилиб, «вужуд» лафзига мисол келтирди, шундан кейин уни яна такрорлади, лекин «оқ» лафзига мисол келтирмади… Шундан кейин беҳожатлик ва муҳтожликни зикр қилди, уни тушуна олмадим… Бу иборани қандай қилиб аниқ, равшан тушунса бўлади? Аллоҳ сизни яхшилик билан мукофотласин.

Жавоб:

Бу ибора усул китоблари одати бўйича, батафсил эмас, мўжаз-қисқача келтирилган. Тўғри, «оқ» лафзига мисол айтилмаган. Чунки «нур» деган мисол «оқ» лафзига ҳам тўғри келади. Иккинчи келган «вужуд» лафзи «мавжуд»дир. Чунки у бу ўринда мафъул «мавжуд» маъносида бўлиб, у масдар бўлган «вужуд»дан кўра беҳожатлик ва муҳтожлик ҳолатида аниқроқ-дақиқроқдир.

Бу ибора аниқроқ бўлиши учун мен уни сизга қуйидаги тарзда батафсилроқ ва аниқроқ шаклда зикр қилиб ўтаман:

Агар куллий маъноси ўзининг бўлакларида турлича бўлса у вужуд ва оқ лафзлари каби мушаккак бўлади:

Унинг турличалиги вожиблик ва мумкинлик билан бўладими ёки беҳожатлик ва муҳтожлик билан бўладими ёки ортиқлик ва камлик билан бўладими, бунинг фарқи йўқ.

Вожиблик ва мумкинликка мисол қилиб «вужуд» лафзини келтириш мумкин. Чунки Борий Субҳанаҳуда вожиб, бошқасида эса мумкиндир.

Беҳожатлик ва муҳтожликка мисол «мавжуд» лафзидир. Бу лафз ўриндан беҳожат бўлган жисмларга нисбатан ҳам, бошқадан ўрин олишга муҳтож бўладиган араз (ўткинчи кўриниш)ларга нисбатан ҳам қўлланади. Масалан «мавжуд» лафзи «миск» ва «киши» лафзларига нисбатан қўлланади. Улар жисмлардир. «Мавжуд» лафзи «мискнинг муаттарлиги» ва «кишининг касаллиги»га нисбатан ҳам қўлланади. Булар эса бошқасидан ўрин олишга муҳтож бўладиган араз-ўткинчи кўринишлардир. Чунки мискнинг муаттарлиги мискнинг аразларидан биридир, кишининг касаллиги ҳам кишининг аразларидан биридир. Шунга қарамай сиз миск мавжуд, мискнинг муаттарлиги мавжуд, киши мавжуд, кишининг касаллиги мавжуд, деб айтасиз. Ҳолбуки маъно беҳожатлик ва муҳтожлик борасида турлича бўлмоқда.

Ортиқлик ва камликда турличаликка мисол «оқ» лафзидир. У қорга ва фил суягига нисбатан қўлланади. Оқлик қорда кучлироқ ва ёрқинроқдир. Бунга «нур» лафзи ҳам мисол бўла олади. Чунки у қуёшда чироқдагидан кўра кўпроқдир.

Шундай қилиб, демак «вужуд, мавжуд, оқ, нур» лафзлари куллий мушаккак лафздир. Чунки унга қараган одам у ҳақиқат битта эканига тўғри келадими ёки икки нарса ўртасида фарқ борлиги учун муштаракми, бу тўғрида шак қилгани учун у мушаккак деб аталди.

Маълумот учун шуни айтаманки, «мушаккак» лафзини исми фоил вазнида биринчи коф ҳарфини ташдидли ва касрали ўқиш ҳам, исм мафъул вазнида қилиб коф ҳарфини ташдидли ва фатҳали ўқиш ҳам жоиз. У иккала ҳолатда ҳам тўғри бўлади. Чунки куллийнинг бу турига қараган одам шакка тушувчидир, айни вақтда қараган одам шак қилган нарса мушаккак-шак қилингандир.

Куллий мушаккак маъноси сизга тиниқлашган бўлса керак деб умид қиламан. Инша Аллоҳ муносиб бўлиб қолса китобда келган иборани батафсилроқ ва аниқроқ тарзда кўриб чиқамиз.

27 зул-қаъда 1434ҳ

3 октябр 2013м