بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

ШИРКАТ ҲУКМЛАРИ

 Абдон ширкати

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Аввалги мақоламизда Инон (тизгин) ширкати ҳақида тўлиқ ва асосли маълумотларни бердик. Бугунги мақоламизда Абдон ширкати ҳақидаги маълумотларни берамиз.

Абдон ширкати

Абдон (тан) ширкати икки ёки ундан ортиқ кишининг ҳеч қандай мол қўймасдан, танлари билан ақлий ёки жисмоний бўлишидан қатъий назар, муайян бир ишни қилиб, ундан топилган фойдада тирикчилик қилишларидир. Масалан, муҳандис, табиб, овчи, ҳаммол, дурадгор, ҳайдовчи каби касблар эгалари ишларидан келадиган даромадни ўртада бўлишиб оладилар. Касбларига келишиб олиш, ҳамма аъзоларнинг касби бўлиши шарт қилинмайди. Бир неча хил касб эгаларининг ширкат тузиши ҳам жоиз. Чунки мубоҳ даромадда шерикчилик қилиш мумкин ишдир, ўзаро касбларда келишиб олиш ҳам дуруст. Агар маълум бир ишда ширкат тузиб, бирови мудирлик, бошқаси кассирлик, учинчиси қўл меҳнатини қилса ҳам жоиз. Шунга кўра, бир корхона ишчиларининг шерикчилик қилишлари дуруст. Бунда ўша ҳунарни ҳаммаси биладими, бири билиб, бири билмайдими, фарқи йўқ. Корхонадаги ҳунармандлар, ишчилар, котиблар ва қоровулларнинг ҳаммаси шерикчилик қилишга ҳақлидирлар. Фақат фойда кўриш мақсадида шерикчилик қилинаётган иш мубоҳ амал бўлиши шарт. Ҳаром амал бўлса, ширкат жоиз бўлмайди.

Тан ширкатида фойда келишувга қараб тенг ҳам, оз, кўп ҳам бўлиши мумкин. Чунки фойда келтирувчи иш шерикларга ҳар хил тақсимланиши мумкин. Бўлганидан кейин ҳосил бўлган фойдани олиш ҳам ҳар хил бўлиши жоиздир. Уларнинг ҳар бири ижарачидан ижара ҳаққини, харидордан ўзлари ишлаб чиқарган товарнинг пулини талаб қилишга ҳақлидирлар. Ижарачи ёки харидор пулни ёки ижара ҳаққини улардан қайси бирига берса ҳам бўлаверади.  Шериклардан бири ёлғиз ўзи иш қилса, кўрилган фойда ўртада бўлади. Чунки буюртма уларнинг ҳаммасига берилгандир. Ҳамма бир бўлгандан кейин худди зиён каби фойда ҳам ўртада бўлиши табиий. Шериклардан бири бошқа бировни ўзидан вакил қилиши, ижарага олиши мумкин эмас. Чунки битим унинг ўзига тузилган. Демак, ишнинг бевосита ўзи бажариши керак. Зеро, ширкатдаги шерик айнан унинг танидир. Шериклардан бири бир неча одамларни ёлласа, бу ёлланиш ширкат тарафидан ҳисобланиб, ёлланганлар ширкат учун ишлайдилар. Бу ишни шерикларнинг биттаси қилган бўлса ҳам, ўшандан ноиб, вакил ёки ёлланган, дейилмайди. Хуллас, ҳар бир шерикнинг тасарруфи ширкат тарафидан содир этилган тасарруф ҳисобланиб, бошқаларнинг ҳам вазифасига айланади.

Бундай ширкат шаръан жоиздир. Чунки Абу Довуд ва Асрам Абу Убайдадан, у эса отаси Абдуллоҳ ибн Масъуддан шундай ривоят қилади: “Мен, Аммор ибн Ёсир ва Саъд ибн Абу Ваққос Бадр жангидан олинадиган улуш борасида шерик бўлдик. Саъд ибн Абу Ваққос иккита асирни олиб келди. Мен билан Аммор ҳеч нарса олиб келмадик”. Пайғамбар с.а.в. бу ишга эътироз билдирмадилар. Аҳмад ибн Ҳанбал: “Уларни бир-бирига Пайғамбар с.а.в. шерик қилиб қўйган эдилар”, дейди. Бу ҳадис бир неча саҳобаларнинг бир ишда – душман билан курашишда шерикчилик қилиб, жангдан фойда кўрсалар, олган ўлжаларини ўзаро тақсимлаб олганларини очиқ кўрсатиб турибди. Ўлжалар борасидаги ҳукм бу ширкатга тўғри келмайди, деган гап бу ҳадисга зид эмас. Чунки ўлжалар ҳукми Бадр жангидан кейин нозил бўлган.  Бу тан ширкати тузилган пайтда ўлжалар ҳукми мавжуд бўлмаган.  Кейинроқ нозил бўлган, бу ҳукм бўлиб ўтган бу ширкатни насх қилмайди. Бу фақат ўлжа олувчиларнинг улушини белгилаб беради, холос. Тан ширкати ҳукми эса, шу ҳадис билан ўз исботини топган бўлиб қолаверади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

04.01.2019