Сизнингча инсон қандай яшаши керак?
بسم الله الرحمن الرحيم
Сизнингча инсон қандай яшаши керак?
Маълумки, бу савол юзасидан баҳс-мунозаралар бўлиб ўтар экан, бу баҳслар икки жиҳатга бориб тақалаверади. Биринчиси, инсон ўз Яратувчиси истаганидек яшаши керак. Иккинчиси, инсон бу ҳаётда ўзи истаганидек яшаши керак. Сизнинг танловингиз булардан қайси бири?
Албатта кўпчилик мусулмонлар инсон Яратувчи Аллоҳ Таъоло истаганидек яшаши керак, деган фикрни билдирадилар. Лекин бу танлов уларнинг ҳаётида, амалларида ўз тасдиғини топадими? Иккинчи танлов эгаларида ҳам асос бор. Яъни уларнинг бу танловларига асос инсонларнинг ҳар бири ўзи истаганидек яшаш ҳуқуқига эга. Уларнинг фикрига кўра, ҳеч ким инсоннинг бу хоҳиш истагини чеклаш ҳуқуқига эга эмас. Бу мавзуимизда мана шу икки фикр борасидаги мулоҳазаларимизни билдириб ўтишга қарор қилдик.
Инсоннинг яшаш бўйича қандай ҳақ-ҳуқуқлари бор?
Инсон ўз ҳуқуқларини ўзи истаганидек белгилаб олиши адолатданми? Тўғри, у эътиқод масаласида танлов ҳуқуқига эга, лекин яшаш тартиботи тўғрисида фикр юритганимизда, албатта инсонни фақат ўзи билан боғлиқ бўлган жиҳатларга эмас, бошқалар билан боғлиқ бўладиган жиҳатларга ҳам эътибор қаратишга мажбурмиз. Яъни бу бошқалар истаганидек яшаш керак, деган фикрни олға суриш учун билдирилаётгани йўқ, бошқалар билан боғлиқ бўладиган жиҳатлар инсонни оиладаги ижтимоий ҳаёт ва жамият ҳаёти билан боғлайди. Бу жиҳатларга эътиборсизлик билан қарашга ҳаққимиз йўқ. Чунки оила ва жамият маълум бир тартиботлар асосида шаклланмаса уларда ўзлигидан асар ҳам қолмайди. Яъни оилада тартиботлар белгиланиб, вазифа ва бурчлар тақсимланмаган экан, бу оила ўзининг оила сифатини йўқотади. Шу жумладан жамият ҳам худди шундай. Шунинг учун кўрамизки, инсон ўзи истаганидек яшаши керак, дегувчилар ҳам оила ва жамиятдаги алоқалар тартибли боғланиши кераклигини эътироф қиладилар. Яъни улар ўз фикрлари татбиқини шахсий ҳаётга чеклайдилар. Бошқалар билан боғлиқ бўлган жиҳатларда эса, ҳар бир инсон фақат ўз хоҳиши билан эмас, аксинча, белгиланган муайян тартиботга бўйсунган ҳолда яшаши кераклигини тан оладилар. Бу ерда ечилмай қолаётган масала шундан иборатки, ўзи истаганидек яшаши мумкин бўлган инсон ҳаёти қаердан қаергачалигини аниқлаштириб олишдир, яъни бу шахсий ҳаёт дегани чегаралаб аниқлаштириб қўйилмас экан, ўз-ўзидан бир одамнинг шахсий ҳаётдаги амаллари орқали бошқа инсоннинг шахсий ҳаёти азият чекаверади ва бу тартибсизликларни вужудга келтиради. Демак, шахсий ҳаётнинг чегараси шундай аниқлик билан белгилаб берилиши керакки, натижада тартибсизликлар келиб чиқмасин. Инсонларнинг ўзида бундай адолатли дастур борми? Тўғри, инсонлар капитализм, социализм ва капитализм билан узвий боғлиқ бўлган лойиҳа ҳисобланмиш демократияни ишлаб чиқдилар. Лекин қайси бирида шахсий ҳаётни адолатли тарзда белгилаб берадиган меъёр бор?
Демократиядаги сингари “камчилик кўпчиликнинг иродасига бўйсунади”, мана шуми адолатли меъёр? Тасаввур қилинг, минглаган ёки миллионлаган инсон бўлсин, сиз уларнинг қанча кўп бўлишларига қарамай айнан сизнинг шахсий ҳаётингиз чегарасини белгилаб беришларига рози бўлармидингиз? Балки демократияни ҳимоя қилиш учун “ҳа мен рози бўлардим” дейдиганлар ҳам топилиб қолар, лекин мен рози бўлмас эдим. Чунки нима учун қайсидир инсон менинг шахсий ҳаётимни ёки умуман олиб қараганда амалларим тартибини белгилаб бериши керак? У хоҳ битта бўлсин, хоҳ улар миллионлаган бўлсин, мен ҳаққи йўқ деб ҳисоблайман. Камчилик кўпчиликнинг иродасига бўйсуниши кераклиги борасида асл ҳақиқат шуки, тўғрилик кўпчилик билан белгиланмайди. Ҳақ унга камчилик эргашганда ҳам ҳақлигини йўқотмайди ва ноҳақлик унга қанчалик кўп одам эргашмасин у ноҳақлигича қолаверади. Шунинг учун бу масалага жиддий ёндашиш тарафдориман, яъни ҳақ ва ноҳақ сон билан эмас, ўзининг асл ўлчови билан аниқланиши керак. Мисол учун, инсониятга юборилган пайғамбарларнинг барчаси, аввало, бир ўзлари бўлган. Ва ҳар доим ҳам уларга кўпчилик эргашавермаган, аксинча озчилик эргашган вақтлари кўп бўлган. Агар ҳақиқат сон билан ўлчанганда уларнинг ҳақлиги ўз кучини йўқотган бўлар эди.
Инсонга ҳақ-ҳуқуқ ким томонидан берилади?
Бу масала жуда қизиқ. Ва ечиб олиниши керак бўлган жиддий масала. Чунки шу масалага ойдинлик киритилиши юқорида ечилмай келаётган кўп муаммоларга ечим беради. Кимдир айтади, инсонга ҳақ-ҳуқуқ ота-боболаридан ўтиб келади. Унда ота-боболарига ҳақ ҳуқуқни ким берган, уларнинг ота-боболаридан қолганми? Кўриб турганингиздек, бу саволга бу жавоб қониқарли деб ҳисобланмайди. Умуман қандай жавоб бўлмасин, агар замирида инсон инсонга ҳақ-ҳуқуқ белгилаб бериши назарда тутилаётган бўлса, бу адолатсизликдир. Чунки ҳар қандай ҳолатда инсон томонидан белгиланадиган тартибот, қоида, қонунлар барча инсонга бирдек маъқул бўлмасдан инсонлар орасида иҳтилоф ва зиддиятларни вужудга келтиради.
Инсонларнинг асл ҳақ-ҳуқуқлари Яратувчи томонидан белгиланган. Ислом келишидан аввалги тарихга назар ташласак ҳам маълум бўладики, инсонларнинг яшаш тартиботлари доимо Яратувчи томонидан Пайғамбарларга етказиб турилган. Ва бу тартиботга бўйсунмайдиган ўзбошимчалар эса ҳар доим жиноятчилар, деган эътиборда қаралган. Ҳаттоки золим шоҳлар ҳам ўзи татбиқ қилаётган қонунларни ёлғон бўлса ҳам Яратувчи томонидан, деб айтишга мажбур бўлган. Чунки инсонлар аввалдан билганларки, инсонларнинг яшаш тарзини тартибга солиб турувчи тартиботлар фақат Яратувчи томонидан бўлиши керак.
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
"Мен жин ва инсни (инсониятни) фақат Ўзимга ибодат қилишлари учунгина яратдим". (Зарият. 56)
Яратувчи Аллоҳ Таъоло инсонларни яратган. Ва шу билан бирга, яратилган инсонларнинг яшашларини тартибга солувчи динни ҳам берди.
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِيناً
"Бугунги кунда Мен сизнинг динингизни мукаммал қилиб бердим. Сизга неъматимни батамом қилдим. Ва сизга Исломни дин деб рози бўлдим". (Моида.3)
Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таъоло инсонларга берган Ислом дини инсонларни Яратувчиси билан бўладиган алоқаларини ва бошқа инсонлар билан бўладиган алоқаларини ҳамда инсон ўзига нисбатан қиладиган муносабатини тартибга солиб берди. Аллоҳ инсонларни ана шу тартибот бўйича яшашларини истади ва шунга буюрди. Мана шу тартиботда инсонга ҳақ-ҳуқуқ ҳам, бурч ҳам белгиланди. Ҳатто шахсий ҳаёт чегараси аниқ таърифу тавсифлар билан адолатли тарзда белгилаб берилди. Аллоҳ Таъоло яратган бандалари устида Ўзи белгилаган тартибот билан яшашни талаб қилишга ҳақли Зотдир. Банданинг бурчи эса, ўзининг Яратувчисига итоат қилишдан бошқача бўлиши мумкин эмас.
يَهْدِي بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلاَمِ وَيُخْرِجُهُم مِّنِ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ
"У билан Аллоҳ Ўз розилигини истаганларни салом йўлларига бошлайди ва уларни Ўз изни ила зулматлардан нурга чиқаради. Ҳамда сироти мустақимга ҳидоят қилади". (Моида. 16)
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ
01.03.2018й.
