بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ливияда барқарорликни қўллаб-қувватлаш конференцияси ҳамда унинг Туркия билан Россиянинг Ливияда мавжуд бўлиб туришига салбий таъсири

Усто Муҳаммад Содиқ қаламига мансуб

2021 йил 21 октябрда Ливия пойтахти Триполида «Ливияда барқарорликни қўллаб-қувватлаш конференцияси» бўлиб ўтди. Унда ташқи ишлар вазирлари ёки уларнинг вакиллари даражасида ўттизта давлат делегациялари қатнашди. Шунингдек, БМТ бош котиби вакиласи ҳамда Араб давлатлари Лигаси, Африка Иттифоқи, Европа Иттифоқи ва айрим маҳаллий ва халқаро инсон ҳуқуқлари ташкилотлари ҳам иштирок этди.

Ўша куни конференциянинг якуний баёноти чиқарилиб, унда Ливия барқарорлиги, ҳудудий яхлитлиги, президентлик кенгаши ва миллий бирлик ҳукуматини қўллаб-қувватлаш таъкидланди. Баёнотда асосий эътибор Ливиядан барча ёлланма аскарлар ва ажнабий кучларни чиқариб юборишга қаратилди. Шунингдек, президентлик ва парламент сайловларини жорий йил охирида вақтидан кечиктирмай ўтказиш зарурлиги таъкидланди.

Хўш, нима учун бу конференция ўн йилдан зиёд вақтдаги уруш, вайронагарчилик ва беқарорликлар ортидан бугун ва шунча кўп давлат иштирокида, Араб давлатлари Лигасининг олқишлови остида ўтказилди?!

Афтидан, бу конференцияни Америка Ливия президентлик кенгаши ва унинг ҳукуматига халқаро қонунийлик тусини бериш ва халқаро жиҳатдан эътироф этиш мақсадида ўтказган кўринади. Зеро, президентлик кенгаши ҳукумати 75 тоифадаги қўмитадан келиб чиққан бўлиб, бу тоифаларнинг барчасини АҚШнинг БМТдаги собиқ вакиласи Стефани Уильямс танлаган. Бу қўмитани ливияликлар сайламаган, балки унинг ҳар бир аъзосини бошқа халқаро доиралар тайинлаган. Шу билан бирга, Американинг айни конференциядан мақсади ўзи олиб келган миллий бирлик ҳукумати даврида Ливиядаги вазиятни халқаро ва маҳаллий афкори омма кўзига барқарор ва хавфсиз вазият қилиб кўрсатишдир. Бинобарин, сайловларни ўз вақтида ўтказишга, шу орқали Сухайрот шартномаси қарорларидан ва унга ҳомийлик қилган давлатлар рақобатидан қутулишга ўзини, ливияликларни ва дунёни ишонтиришни истаяпти.

Американинг мақсадларидан яна бири Россияга босим қилиб, уни ўзининг ёлланма аскарларию армияси билан Ливиядан чиқиб кетиши учун барча давлатлар олдида ноқулай вазиятга солиб қўйишдир. Шунингдек, Туркияни ҳам шундай қилмоқчи. Фақат бундан олдин Туркия қўзғолончиларни «тарбиялаб бериши» ва уруш пайтида баъзи жанговар фронтларда олдинга силжиш имкониятини қўлдан бой беришларига «кўмаклашиш»и керак.

Конференциядан кўзланган мақсадлардан яна бири янги ҳукуматга маънавий туртки бериб, унинг ливияликлар ва дунё олдида обрўсини кўтаришдир. Зеро, ҳукуматнинг собиқ учрашув ва форумларининг барчаси Ливия ташқарисида ўтказилгандан кейин, ҳозирда мана шундай йирик халқаро учрашувларни ўзининг ерида ва пойтахтида ўтказишга муваффақ бўлгани айтилмоқда. Дарҳақиқат, Ливия ташқи ишлар вазираси Бенғози ва Сабҳо шаҳарларида, яъни Ливия ерида бундан бошқа яна икки конференция ўтказилиши тўғрисида баёнот берди. Бу баёноти билан ливияликларни хотиржам қилишга ва Ливия билан боғлиқ учрашувларнинг хорижда ўтказилишини танқид қилаётганларга раддия билдиришга уринди. Шунингдек, ливияликларга миллий бирлик ҳукуматининг мустақил, истаги ўз қўлида, ҳеч қандай хорижий давлатга тобе эмаслиги тўғрисида нома йўллашни истади.

Вазиранинг Бенғозида бир конференция, Сабҳода яна бир конференция ўтказилади, деган гапидан яна шуни тушуниш мумкинки, бу янги ҳукуматни Ливиянинг барча минтақалари устидан ҳукмрон қилиш кўзланяпти. Илгари Бенғозига кириши тақиқланган бош вазир энди бу шаҳарга кириб, конференцияни очиб берадиган бўляпти.

Шарқий минтақадаги шайхлар ва аъёнлардан иборат делегациянинг Триполига келиши конференцияга замин тайёрловчи ишлардан бири бўлди. Шунингдек, Халифа Ҳафтар тарафдори бўлган ва бош вазир ўринбосари бўлиб ишлаган Ҳусайн Қатронийнинг миллий ҳукуматга қарши ўз позициясидан ва норозилигидан воз кечганлиги ҳам конференцияга замин тайёрловчи ишлардан бири бўлди. Маълумки, Қатроний миллий бирлик ҳукуматидаги вазирлар, вакиллар ва расмийларни шарқий минтақага чақириб, Бенғозида йиғилиш ўтказиб, бош вазирнинг хатти-ҳаракатларига норозилик билдирган ва Шарқий минтақада параллел ҳукумат тузиши билан таҳдид қилган эди.

Шубҳасиз, Қатронийнинг ҳукуматни бойкот қилиши Ҳафтарнинг буйруғи билан бўлган эди. Энди параллел ҳукумат тузиш фикридан қайтганлиги эса, бошқа томоннинг, яъни Ҳафтардан кучлироқ томоннинг босими билан бўляпти. Айнан мана шу томон Ҳафтар тарафидан Ливия бош қўмондони этиб тайинланган Нозурийга ҳам тазйиқ ўтказиб, уни президентлик кенгашига боришга ва ҳарбий қасамёд келтиришга ундади. Нозурийнинг бу позицияси президентлик кенгашини армиянинг Олий раҳбарияти, дея тан олишни англатади. Чунки Ҳафтар кенгашни ҳам, ҳукуматни ҳам, бошқа барча фуқаролик ҳокимиятини ҳам тан олмай, унга қарши чиққан. Буни собиқ баёнотларидан бирида ўзи маълум қилган.

Ушбу икки позиция, яъни Қатроний ва Нозурий позицияларидан шуни тушуниш мумкинки, Америка аста секин Ҳафтарнинг тагига сув қуйишни ва сиёсий майдондан суриб чиқаришни бошлаган кўринади. Ҳафтарнинг сайлов кампаниясини баҳона қилиб лавозимидан вақтинча истеъфога чиқиши ҳам шунга боғлиқ бўлса керак. Яъни уни сиёсий ва ҳарбий ҳаётдан босқичма-босқич чиқариб ташлаш кўзланган бўлиши мумкин.

Ҳафтарнинг шу пайтгача майдонда қолиши ёки ушлаб турилишидан мақсад, бошқа томонларга босим ўтказиб, уларни халқаро ечимга рози бўлишга мажбурлаш эди. Чунки, агар Ҳафтар сайловга ўз номзодини қўйган ва сайловлар жараёни хавфсиз, тоза ва шаффоф ўтган тақдирда ҳам унинг муваффақият қозониши тахмин қилинмайди. Мен Американинг ҳақиқатда ҳам Ливияга барқарорлик олиб келиш йўлларини излаётгани рост ва жиддий бўлса, Ҳафтарни – куч ишлатиб бўлса ҳам – юртга президент қилади, деб ўйламайман. Чунки у Ҳафтарга бутун Ливия, айниқса, Ғарбий ҳудудлар рози бўлмайди. Шунингдек, Ҳафтарнинг Ливияда уруш жиноятини содир этганлик айблови билан АҚШ ва бошқа давлатлар суди томонидан таъқиб остида экани ҳам маълум. Америка етти йилдан бери Ҳафтарнинг ҳокимиятга келиши учун имконият кетидан имконият бериб келди. Бироқ, у урушда мағлуб бўлди, сиёсатда омади чопмади, ёши ҳам бир жойга бориб қолди.

Шундай қилиб, минг афсуски, ливияликлар тақдири йирик давлатлар қўлида ўйинчоқ бўлиб қолди. Уларни бир конференциядан яна бир конференцияга, бир учрашувдан яна бир учрашувга, бир шаҳардан бошқа бир шаҳарга судраш билан бўлинган юртларини янада бўлиб ташлашяпти, ўзаро ихтилоф кетидан ихтилофга тиқиб, ўз юртлари ва Умматлари ҳаққидан воз кечишга уларни мажбур қилишяпти… Ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ.

Роя газетасининг 2021 йил 3 ноябр чоршанба кунги 363-сонидан