СУДХЎРЛИК ВА ПУЛ АЛМАШТИРИШ

Пул алмаштириш

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Пул алмаштиришга тааллуқли ҳукмлар билан таништиришда давом этамиз.

Молик ибн Авс Ҳадасон ривоят қилади: Ким дирҳам алмаштиради, деб боргандим. Умар ибн Хаттоб олдида ўтирган Толҳа ибн Убайдуллоҳ олтинингни бизга кўрсат ва олиб келиб бер, ходимимиз келса, кумушингни берамиз, деган эди. Шунда Умар: Йўқ, Аллоҳга қасамки, ё кумушни ҳозир берасан ёки олтинини қайтарасан, деди. Чунки Пайғамбар с.а.в.:

اَلْوَرِقُ بِالذَّهَبِ رِبًا. إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ، وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ 

“Кумушни олтинга сотиш мана-мана тарзида бўлмаса, рибодир, буғдойни буғдойга сотиш мана-мана тарзида бўлмаса, рибодир, арпани арпага сотиш мана-мана тарзида бўлмаса, рибодир, хурмони хурмога сотиш мана-мана тарзида бўлмаса, рибодир”, деганлар. Термизий ривояти. Демак, олтинни кумушга сотиш қўлма-қўл бўлгандагина жоиздир. Аммо ўзаро алмаштираётганлар пулни қўлга олмай туриб ажраб кетишса, айирбошлаш ботил (бекор) бўлади. Негаки, Пайғамбар с.а.в.:

اَلذَّهَبُ بِالْوَرِقِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ 

“Олтинни кумушга сотиш мана-мана тарзида бўлмаса, рибодир”, деганлар. Бу ҳадисни Бухорий ва Абу Довуд Умардан ривоят қилган. Бухорий Сулаймон ибн Абу Муслимдан ривоят қилади: Абу Минҳолдан қўлма-қўл пул алмаштириш хусусида сўраган эдим, у шундай деди: Мен бир шеригим билан бир нарсани қўлма-қўл ва насияга сотиб олиб тургандим, Барро ибн Озиб келиб қолиб: Мен ҳам шеригим Зайд ибн Арқам билан худди шундай ишни қилиб, бу ҳақда Пайғамбар с.а.в.дан сўраган эдик, у киши:

مَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ فَخُذُوهُ وَمَا كَانَ نَسِيئَةً فَذَرُوهُ

“Қўлма-қўл бўлганини олинглар, насия бўлганини ташланглар”, деб жавоб бердилар, деди. Бу ҳадис пул алмаштиришнинг қўлма-қўл бўлиши шартлигига далилдир.

Пул алмаштирувчилар ўша жойнинг ўзида пулни олишлари шарт. Пул олмай туриб қайтиб кетсалар, савдо бузилади. Чунки пул алмаштириш пулларни бир-бирига сотиш бўлиб, савдо тўғри бўлиши учун ўша жойнинг ўзида пул олиш шарт. Бухорий Молик ибн Авсдан ривоят қилишича, Пайғамбар с.а.в.:

اَلذَّهَبُ بِالْوَرِقِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ 

“Олтинни кумушга сотиш мана-мана тарзида бўлмаса, рибодир”, деганлар. Яна Пайғамбар с.а.в.:

بِيعُوا الذَّهَبَ بِالْفِضَّةِ كَيْفَ شِئْتُمْ يَدًا بِيَدٍ 

“Олтинни кумушга қўлма-қўл тарзида хоҳлаганингиздек сотинглар”, деганлар. Термизий ривояти.

Пайғамбар с.а.в. олтинни кумушга қарзга сотишдан ҳам, бу борада насия молнинг нақд молга сотилишидан ҳам қайтарганлар. Шунинг учун ўша жойнинг ўзида пул олиниши шарт. Пул олинмай туриб ажралсалар, шарт топилмаганлиги учун савдо бекор қилинади. Бир қисмини олиб ажралсалар, савдонинг олмаган қисми ва унинг муқобили бекор қилиниб, олинган қисм ва унинг муқобили ўз кучида қолади. Чунки битимни бўлиш жоиз.  Масалан, бир киши бошқа бир кишига бир динорни ўн дирҳамга алмаштирса, ўн дирҳам бермагунча ажралишлари мумкин эмас.  Унинг ёнида беш дирҳамгина бўлиб, алмаштирувчи уни олиб қолса ва ажралсалар, ярим динордаги алмаштириш савдоси бекор қилиниб, қолган ярмининг савдоси ўз кучида қолади. Негаки, савдо битимларини қисмларга ажратиш мумкин.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

08.07.2019й