ТАЛОҚ

(“Исломда ижтимоий алоқалар” туркумидан)

(1)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Аллоҳ никоҳни қонунлаштиргани (шаръий ҳукм қилгани) каби талоқни ҳам қонунлаштирди. Унинг шаръий ҳукмлигига Қуръон, суннат ва саҳобалар ижмоъси асос бўлади. Қуръонда Аллоҳ Таоло дейди:

}فَإمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ{

– “(Эр хотинини қайта никоҳига олиши мумкин бўлган) талоқ икки мартадир. Сўнгра (оилани) яхшилик билан сақлаш ёки чиройли суратда ажрашиш (лозим)”.       (2:229)

}يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ{

– “Эй пайғамбар, қачон сизлар (яъни мўминлар) аёлларингизни талоқ қилсангизлар, уларнинг иддаларида (яъни поклик пайтларида) талоқ қилинглар”. (65:1)

Умар ибн Хаттобдан ривоят қилинадики:

«أن النبي r طلق حفصة ثم راجعها»

«Пайғамбар с.а.в. Ҳафсани талоқ қилдилар ва қайта никоҳларига олдилар». (Ҳоким ва ибн Ҳиббон ривояти). Яна Абдуллоҳ ибн Умардан ривоят қилинади:

«كانت تحتي امرأة أحبها وكان أبي يكرهها فأمرني أن أطلقها فأبيت فذكر ذلك للنبي r فقال: يا عبد الله بن عمر, طلق امرأتك»

«Менинг яхши кўрган бир хотиним бор эди ва отам уни ёмон кўрарди. Отам менга уни талоқ қилишимни буюрди ва мен кўнмадим. Кейин буни отам Расулуллоҳ с.а.в.га айтди ва у зот менга: «Эй Абдуллоҳ ибн Умар, хотинингни талоқ қил», дедилар». (Термизий ва Ҳоким ривояти). Саҳобалар ҳам талоқнинг шариат томонидан белгиланганлигига ижмоъ қилганлар.

Талоқ – никоҳ алоқасини узиш ва никоҳ битимини бекор қилиш, демакдир. Талоқнинг жоизлигига ҳеч қандай шаръий иллат йўқ, чунки бу тўғрида келган далилларнинг ҳеч бири – на Қуръон далиллари ва на суннат далиллари – бирор иллатни ўз ичига олган эмас. Унинг ҳалоллиги бирор сабабга кўра эмас, балки шариат ҳалол қилгани учундир. Шаръий талоқ қилиш уч марта талоқ қилиш бўлиб, булар кетма-кет бўлади. Агар бир марта талоқ қилса, бир талоқ тушади ва эр хотинини идда муддати ўтмай туриб, янгидан никоҳ ўқитмасдан, қайтиб олиши мумкин. Агар иккинчи бор талоқ қилса, икки талоқ тушади ва идда муддати ўтмай туриб, янгидан никоҳ ўқимасдан, қайтиб никоҳига олиши мумкин. Агар бу икки ҳолатда идда муддати ўтиб кетса, талоқ ражoий (қайтиш мумкин бўлган) талоқдан кичик боин (ажратувчи) талоққа айланади ва энди эр янги никоҳ ўқитмай ва маҳр бермай туриб хотинини қайта никоҳига ололмайди. Агар учинчи бор талоқ қилса, катта боин (ажратувчи) талоқ тушади ва энди эр ўз хотинини қайта никоҳига олиши мумкин бўлмайди. Фақатгина бошқа эрга тегиб, у билан қўшилиб, сўнг бу эр уни талоқ қилса ва идда муддати тугаса, уни қайта никоҳига олиши мумкин. Аллоҳ Таоло дейди:

}الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلاَ يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلاِّ أَنْ يَخَافَا أَلاِّ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاِّ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلاَ تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُوْلَئِكَ هُمْ الظَّالِمُونَ+ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلاَ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِوَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ{

– “(Эр хотинини қайта никоҳига олиши мумкин бўлган) талоқ икки мартадир. Сўнгра (оилани) яхшилик билан сақлаш ёки чиройли суратда ажрашиш (лозим). Ва сизлар учун уларга (хотинларингизга) берган нарсаларингиздан (уларнинг маҳрларидан) бирон нарсани қайтариб олишингиз дуруст бўлмайди. Фақат эр-хотин Аллоҳ буюрган (оилавий турмуш борасидаги) қонун-қоидаларни адо қила олмасликларидан қўрқсаларгина (дурустдир). Бас, агар уларнинг Аллоҳ буюрган қонун-қоидаларни адо қила олмасликларидан қўрқсангизлар, у ҳолда хотин (эридан ажраши учун) эваз қилиб берган нарсада (яъни хотиннинг эваз беришида, эрнинг шу эвазни олишида) улар учун гуноҳ йўқдир. Бу Аллоҳнинг қонун-чегараларидир. Бас, улардан тажовуз қилиб ўтмангиз! Ким Аллоҳ чегараларидан тажовуз қилиб ўтса, ана ўшалар золимлардир. Энди агар уни (учинчи марта) талоқ қилса, у аёл то бошқа эр билан турмуш қурмагунича аввалги эрига ҳалол бўлмайди. Сўнг агар (кейинги эр ҳам) талоқ қилса, бу ҳолда Аллоҳ буюрган қонун-қоидаларни адо қилишларига ишонсалар, (у хотин аввалги эри билан) бир-бирларига қайтишларининг, яъни қайта турмуш қуришларининг гуноҳи йўқдир. Булар Аллоҳнинг чегараларидирки, буларни биладиган қавм учун баён қилади”.                                                                                                                (2:229-230)

Зеро, Аллоҳ Таоло мусулмонларга қандай талоқ қилишни оятда ўргатди:

}الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ{

– “(Эр хотинини қайта никоҳига олиши мумкин бўлган) талоқ икки мартадир”,                                                                                                             (2:229)

ва кейин уларга хотинларини чиройли муомала ва ҳақларини адо этиш билан ушлаб қолиш ва ёки яхшилик билан ажрашиш ихтиёрини берди. Кейин деди:

}فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلاَ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ{

– “Энди агар уни (учинчи марта) талоқ қилса, у аёл то бошқа эр билан турмуш қурмагунича аввалги эрига ҳалол бўлмайди”,                                                   (2:230)

яъни ўтган икки талоқдан кейин учинчи бор талоқ қилса, бошқага турмушга чиқмагунча қайтиб олиш ҳалол бўлмаслигини уқтирди. Кейин деди:

}فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا{

– “Сўнг агар (кейинги эр ҳам) талоқ қилса, бу ҳолда бир-бирларига қайтишларининг, яъни қайта турмуш қуришларининг гуноҳи йўқдир”  (2:230)

яъни кейинги эр уни талоқ қилса, олдингиси янги никоҳ ва янги маҳр билан қайтиб никоҳига олиши мумкин. «Агар талоқ қилса», феълининг фоили (бажарувчиси) ўзига энг яқин турган калимага, яъни (бошқа эрга…) сўзидаги иккинчи эрга қайтади ва «эр ва аёл қайтишлари», феълининг фоили аввалги эрга қайтади. Яъни аввалги эр ва хотин агар хоҳлашса, қайта турмуш қуришларига монелик қилувчи ҳеч нарса йўқ. Бунга кўра, эр хотинини уч марта талоқ қилиши мумкин. Булардан иккитасида у хотинини қайта никоҳига олиши мумкин. Учинчисидан кейин эса, токи бошқа эрга тегмагунча қайта никоҳига олиши мумкин эмас.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси

05.10.2020й