Тасвирга оид саволга жавоб

Таҳририятимизга Оятуллоҳ исмли мухлисимиздан келган саволга жавоб.

Савол:

Ассалому алайкум. Ҳизб ут-Таҳрир амири Ато ибн Халил Абу Раштанинг 12 Шаввол 1431ҳ. (21.10.2010м)даги саволга жавоби керак бўляпти. Бу савол-жавобнинг ўзбекчаси чиқмаган экан. Савол тасвирга оид меҳнат мавзусида эди. Яъни савол шундан иборатки, бир биродаримиз тасвир чизишга тўғри келадиган ишда ишлайди экан ва босмахонада ишлаб, босма ишларида ҳам қўлда чизилган тасвирларни босиб чоп қилишга тўғри келар экан. Шу ишни Ислом шариатидаги ечими керак бўляпти.

Жавоб:

بسم الله الرحمن الرحيم

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

“Эй иймон келтирганлар, Аллоҳга итоат қилинг ва пайғамбарга ҳамда ўзларингиздан бўлган (яъни мусулмон бўлиб Аллоҳнинг ҳукмларини татбиқ қилаётган) ҳокимларга бўйинсунинг! Бордию бирон муаммога дуч келсангиз,— агар ҳақиқатан Аллоҳга ва охират кунига ишонсангиз — у муаммони Аллоҳга ва пайғамбарига қайтаринг! Мана шу яхшироқ ва чиройлироқ ечимдир”. (Нисо. 59)

Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳ. Ҳизб ут-Таҳрир амири Ато ибн Халил Абу Раштанинг сиз айтган санадаги савол-жавоби ана шу тасвирга оид меҳнат мавзусида бўлиб, қуйида ушбу савол-жавобни таржимасини келтираман.

Савол:

Мен тасвирга оид меҳнатда ишлайман ва ишим давомида қуйидаги ишларни қилишимга тўғри келади:

• Суратни тўғрилаш, яъни юздаги ажинларни кетказиш, кўзнинг рангини ўзгартириш ёки юздаги баъзи жойларни рангини ўзгартириш кабилар.
• Шахсларнинг расмларини чизиш ёки воқеликда бор ҳайвонларни расмини чизиш.
• Сурат ёки расмни босма аппаратида босиб чиқариш.
• Сурат, расм ёки бошқа муҳандислар чизмаларини ўрнига ўзимни суратим ёки расмим ёки чизмамни фойдаланишимга тўғри келади.
• “Пиёдалар ўтиш белгиси”, “Ёнғинда чиқиш эшиги” ёки “Итларни сайр қилдириш ман қилинади” каби белгиларни чизишда одамлар ёки ҳайвонларни билдириб турадиган белгиларни чизишимга тўғри келади.
• Баъзи шиор ёки шунга ўхшаш нарсаларда одам ёки ҳайвоннинг бирор аъзосини, масалан, одамнинг кўрсатгич бармоғи ёки иккита саломлашиб турган қўл ёки отнинг калласи кабиларни чизишимга тўғри келади.
• Одам ёки ҳайвоннинг воқеликда бор бўлмаган кўринишдаги расмини чизиш, масалан, карикатуралар каби.
• Воқеликда бўлиши мумкин бўлмаган, ёлғонлиги аниқ бўлган эртак каби нарсаларга расмлар чизиш.

Мазкур ишларнинг шаръий ҳукми баёнини беришингизни илтимос қилиб қоламан?

Жавоб:

Тасвир тўғрисидаги саволга жавоб беришдан олдин иккита нарсани таъкидлаб ўтмоқчиман.

Биринчиси: Тасвир тўғрисида гап кетганда, ҳадисларда келган тасвир маъноси қўл билан чизилган расм тўғрисидадир. Тасвирни ман қилувчи ҳадислардаги маъно камера билан олинган расмларга тушмайди. Яъни камера билан расмлар олиш мубоҳдир.

Иккинчиси: Бу ерда савол жавобда келадиган тасвирларга оид гаплар ҳаммаси текис сатҳдаги чизилган ёки камерада олинган, сояси бўлмаган расм-суратга тааллуқли гаплардир. Аммо сояси бўлган тасвирлар, яъни ҳайкал кабилар, улар ҳар қандай ҳолатда ҳам ҳаромдир. Лекин мубоҳ бўладиган ҳолати бу, ёш гўдакларга жонли нарса шаклидаги ўйинчоқ ёки қўғирчоқларни ясаб бериш мубоҳдир. Бу тўғрида жавобнинг охирида айтилади. Энди сиз йўллаган тасвирга оид саволга жавобни бошласак.

Аввалги иккита саволга нисбатан.

Биринчи: Бир суратни тўғрилаш, яъни юздаги ажинларни кетказиш, кўзнинг рангини ўзгартириш ёки юздаги баъзи жойларни рангини ўзгартириш кабилар. Ва иккинчи: Шахсларнинг расмларини чизиш ёки воқеликда бор ҳайвонларни расмини чизиш.

Бу иккала савол жонли нарсани расмини чизиш ёки жонли нарсанинг расмига қўл билан ўзгартириш киритишга алоқадор экани кўриниб турибди. Бу ҳолат далилларига кўра, ҳаром амалга кирувчилардандир. У хоҳ қўл билан чизиб қилинадими ёки компютернинг сичқончаси билан қилинадими фарқсиз, ҳаромдир. Жони бор нарсанинг расмни чизишга алоқадор ишлар ҳаром бўлади. Бухорий Ибн Аббос йўли билан ушбу ҳадисни чиқарган:

قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: مَنْ صَوَّرَ صُورَةً فَإِنَّ اللَّهَ مُعَذِّبُهُ حَتَّى يَنْفُخَ فِيهَا الرُّوحَ وَلَيْسَ بِنَافِخٍ فِيهَا أَبَدًا

Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Кимки бир жонли нарсани суратини чизадиган бўлса, Аллоҳ уни жон киргизгунигача азоблайди. Ваҳоланки, у ҳеч қачон унга жон киргиза олмайди”.

Бухорий Ибн Умар йўли билан ушбу ҳадисни чиқарган:

رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم قال: إِنَّ الَّذِينَ يَصْنَعُونَ هَذِهِ الصُّوَرَ يُعَذَّبُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُقَالُ لَهُمْ أَحْيُوا مَا خَلَقْتُمْ

Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Бу суратларни қилганларга “Яратган нарсангизга жон киргазинг” дейилади ва азобланадилар”.

Кейинги иккита саволга нисбатан.

Расм ва суратларни босмадан чиқариш, чоп этиш. Ва сурат, расм ёки бошқа муҳандислар (ёки дизайнерлар) чизмаларини ўрнига ўзининг сурати ёки расми ёки чизмасини фойдаланиши.

Савол сўровчининг ўзи томонидан чизиш содир бўлмаган ҳолда, бошқаларнинг чизган (ёки камерада олган) расмларини бирон ерга кўчириш. Бу расмни устида ўзгартириш киритиш ҳисобланади, бу учта ҳолатда бўлади:

1. Расмни кўчиришда ибодатга алоқаси бор нарсаларга, масалан, жойнамоз, масжид деворлари, масжид пештоқлари каби ерларга кўчириб босиш бўлса, бу асло жиоз эмас, ҳаромдир. Бунинг далили: Ибн Аббос розияллоҳу анҳунинг ҳадисларида Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Каъбанинг ичидаги расмлар ўчириб ташланмагунча унинг ичига кирмадилар.

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا رَأَى الصُّوَرَ فِي الْبَيْتِ يَعْنِي الْكَعْبَةَ لَمْ يَدْخُلْ وَأَمَرَ بِهَا فَمُحِيَتْ

Ибн Аббосдан “Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам Каъба деворларида суратларни кўрганларида, унга кирмадилар. Ва у расмларни ўчириб ташлашни буюрдилар ва ўчириб ташланди”. Аҳмад ривояти. Саҳиҳ.

Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Каъбанинг ичига киришни деворларида расмлар бўлгани учун тарк қилишлари ва қачонки ўша расмлар ўчириб ташлангандан кейин киришлари, ибодат маконларида ҳар қандай расм ёки суратлар бўлиши ҳаромлигига қарина бўлади. Бунда кўчириб босилаётган нарса камерада олинган расм бўладими ёки қўлда чизилган сурат бўладими фарқсиз.

 2. Савол сўровчидан бошқа одам томонидан чизилган (жонли нарса) суратни ибодатга алоқаси бўлмаган нарсаларга босиб чоп қилиш. Агар босиб ўтказилаётган нарса эҳтиром-хурмат қилинадиган нарсаларга алоқадор нарсага босиб ўтказиш бўлса, бу иш макруҳ бўлади. Масалан, уйларни тўсиб турувчи пардалар-тўсиқлар, илм масканларини пештоқлари ёки ёзма лавҳалари, мадрасалар, кутубхоналар каби жойлар, кийиладиган кийимлар кабиларга босиб чоп қилиш кабилар. Буларнинг ҳаммаси макруҳдир.

Ибодат ўринлари ёки ҳурмат-эҳтиромга алоқаси бўлмаган ерларга босиб чоп қилиш бўлса, у ҳолда мубоҳдир. Масалан, кўрпаларнинг кўринмайдиган ички тарафлари, ерга тўшаладиган гиламлар ёки шунга ўхшаш оёқ ости бўладиган нарсаларга расм-суратларни босиб чоп қилиш мубоҳдир.

Бу иккала ҳукмнинг (макруҳ ва мубоҳнинг) далили:

حديث أبي طلحة سمعت رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم يقول: لا تدخل الملائكة بيتاً فيه كلب ولا صورة

Абу Толҳа розияллоҳу анҳу айтади, Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг мана бундай деганларини эшитганман: “Ит ёки сурат бор бўлган уйга фаришталар кирмайди”. Муслим ривояти.

Муслимнинг бошқа ривояти шундай қўшимчаси билан келади: “إلا رقماً في ثوب – кийимдаги рақам бундан мустасно”. Демак бундан билинадики, кийимдаги рақам каби нақшларга алоқадор чизма суратларни босиб чоп қилиш макруҳга кирмайди.

Мазкур ҳадисдан чизма қилиб чизилган уйга фаришта кириши билиняпти, лекин бу жоизликни янада қайдлаб қуйидаги ҳадис ҳам келган:

عائشة رضي الله عنها قَالَتْ: دَخَلَ عَلَيَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَفِي الْبَيْتِ قِرَامٌ فِيهِ صُوَرٌ فَتَلَوَّنَ وَجْهُهُ ثُمَّ تَنَاوَلَ السِّتْرَ فَهَتَكَهُ

Оиша розияллоҳу анҳо айтди: “Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам мени олдимга кирдилар. Уйда бир қизил чойшаб бор эди. У чойшабнинг суратлари бор эди. Буни кўриб Росулуллоҳнинг ранги ўзгарди, кейин тўсиқ қилиб илиб қўйилган ўша чойшабни олиб йиртиб ташладилар”. Бухорий ривояти.

Бу ҳадис ва юқоридаги чизма чизилган материал-мато бор уйга фаришта киравериши тўғрисидаги ҳадисни жамлаб ҳукм оладиган бўлсак, Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг сурати бор матони ишлатмасликни талаб қилишлари жазмий эмаслиги билинади, яъни бу ишни қилиш ҳаром эмас, макруҳлиги келиб чиқади. Ва айни дамда ҳадисдаги чойшаб ҳурмат эҳтиром қилинадиган жойда, уйнинг эшигида осиғлиқ эди. Демак эҳтиромли жойларга чизма суратларни жойлаш (босиб чоп қилиш ҳам) ҳаром эмас, макруҳдир.

Юқоридаги Оиша розияллоҳу анҳо ҳадисида чойшаб мато уйнинг эшигида осиғлиқ тургани далили қуйидагича:

حديث أبي هريرة الذي أخرجه أحمد من قول جبريل عليه السلام للرسول صلى الله عليه وآله وسلم: وَمُرْ بِالسِّتْرِ يُقْطَعْ فَيُجْعَلَ مِنْهُ وِسَادَتَانِ تُوطَآَنِ

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳунинг ҳадисида Жаброил алайҳиссалом Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга уйга кирмоқчи бўлганида уйнинг эшигида осиғлиқ турган матода боши бор жонли нарсанинг сурати бор эканидан уйга кирмаганини айтади ва Росулуллоҳ алайҳиссаломга “Эшикда осиғлиқ турган матони олиб суяниб оёқости бўладиган ёстиқ қилгин” деб буюрди. Аҳмад ривояти. Саҳиҳ.

Бундан билинадики, эҳтиром қилинадиган жойлардан бошқа жойларда, оёқ ости бўладиган паст ерларда расм ёки сурат туширилган нарсадан фойдаланиш мумкин, яъни мубоҳ.

Кейинги иккита саволга нисбатан.

“Пиёдалар ўтиш белгиси”, “Ёнғинда чиқиш эшиги” ёки “Итларни сайр қилдириш ман қилинади” каби белгиларни чизишда одамлар ёки ҳайвонларни билдириб турадиган белгиларни чизиш ва баъзи шиор ёки шунга ўхшаш нарсаларда одам ёки ҳайвоннинг бирор аъзосини, масалан, одамнинг кўрсатгич бармоғи ёки иккита саломлашиб турган қўл ёки отнинг калласи кабиларни чизиш.

Бу икки саволга жавоб қуйидагича:

Белгиларни чизишда жони бор нарсани чизишга тўғри келса, у ҳаромдир. Чунки ҳадислар ҳаромликни жони бор нарсага тааллуқли қилиб келган. Чизишда нима бўлишидан қатъий назар жони бор нарсанинг ўзи ёки унинг ярми ёки бошига қўшилиб турган бошқа бирор аъзоси билан бирга чизиш ҳаром бўлади.

Аммо чизишда жонли нарсанинг ўзи ёки ярмидан ортиқ бўлмаган миқдорча жойи ёки боши қўшилмаган ҳолда чизиш ҳаром бўлмайди. Масалан, қўлнинг ўзини ёки бармоқларни ёки оёқнинг ўзини чизиш кабилар.

Аммо жонли нарсанинг бошини алоҳида, жисмнинг бошқа аъзоларига қўшилмаган ҳолида чизиш тўғрисида фиқҳий ихтилоф бор. Яъни баъзи мужтаҳидлар ҳаром деган бўлса, баъзилари мубоҳ деган раъйни айтишган. Ушбу раъйлардан тўғрига яқинроғи, жонли нарсанинг бошини ўзини бошқа аъзоларни қўшмаган ҳолда чизиш мубоҳдир. Чунки юқоридаги Абу Ҳурайранинг ҳадисида Жаброил алайҳиссалом боши бор жонли нарсанинг сурати бор чойшабда, суратнинг бош қисмини кесиб олиб ташланса, худди дарахт каби бўлиб қолишини айтган. Демак, бошнинг ўзи бўлганда ҳам, бутун бир жонли танани ифодалай олмайди, у ҳам бошсиз тана қуруқ дарахтга ўхшагани каби бўлиб қолади. Бу ҳадис далолатига кўра, бошсиз тана ўзи алоҳида бўлса ёки бош танасиз ўзи алоҳида бўлса, жонли нарсани ифодалай олмайди. Ва улар алоҳида алоҳида ҳолида чизилганда ҳаром бўлмайди.

Шу ўринда тўрттала мўътабар мазҳаблар раъйини айтиб ўтсам. Ханбалий ва Моликийларда бошнинг ўзини алоҳида чизиш жоиз. Шафеъий ва Ҳанафийда эса, мазҳабнинг ичида ихтилоф бор, яъни ушбу икки мазҳаб мужтаҳидларининг баъзилари бошнинг ўзини чизишни ҳаром деса, баъзилари жоиз дейишади.

Кейинги иккита саволга нисбатан.

Воқеда бор бўлмаган жонли нарсанинг расмини чизиш, карикатурага ўхшаш. Ва воқеликда аниқ бўлмайдиган эртак ва асотирлар кабиларга расм чизиш.

Ушбу саволга жавоб, модомики жони бор нарса чизиладиган бўлса, у воқеликда топиладими йўқми фарқсиз, ҳаром бўлади. Расм чизиш тўғрисида келган нусуслар ана шунга далолат қилади, яъни нима бўлишидан қатъий назар, жони бор нарсани чизиш ҳаром. Чунки Имом Муслим Оиша розияллоҳу анҳодан чиқарган ҳадисда Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Оиша розияллоҳу анҳодан олиб ташлашни талаб қилган, уйнинг эшигига осиб қўйилган чойшаб-матода қанотли отларнинг сурати бор эди. Ва ушбу ҳадисдан кўриниб турибдики, отларнинг воқеликда қаноти бўлмайди, демак, воқеда бор бўлиши ёки бўлмаслигидан қатъий назар жонли нарсани суратини чизиш ҳам, ибодатга тааллуқли жойларга қўйиш ҳам жоиз эмас. Эҳтиром-эъзозли жойларда эса, қўйиш макруҳ экани юқорида айтилди.

عن عائشة رضي الله عنها قالت: قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ سَفَرٍ وَقَدْ سَتَّرْتُ عَلَى بَابِي دُرْنُوكًا فِيهِ الْخَيْلُ ذَوَاتُ الْأَجْنِحَةِ فَأَمَرَنِي فَنَزَعْتُه

Оиша розияллоҳу анҳо айтади: “Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бир сафардан қайтдилар. Мен уйнинг эшигини тўсиш учун қанотли отларнинг расми туширилган бир мато-чойшабни илиб қўйган эдим. Росулуллоҳ уни олиб ташлашни буюрдилар, бас мен олиб ташладим”. Муслим ривояти.

Аммо таъкидлаб айтаманки, юқорида айтиб ўтилган ҳукмлар гўдакларга расм чизиб беришга тегишли эмас. Чунки ёш болаларга таълим сифатида бирор нарсани ўрганишлари учун ёки ўйинчоқ қилиб ўйнашлари учун ёки болалар учун мультфилмьларга расм чизишлар мубоҳ бўлиб унинг далили қуйидагича:

عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَتْ: قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ أَوْ خَيْبَرَ وَفِي سَهْوَتِهَا سِتْرٌ فَهَبَّتْ رِيحٌ فَكَشَفَتْ نَاحِيَةَ السِّتْرِ عَنْ بَنَاتٍ لِعَائِشَةَ لُعَبٍ فَقَالَ مَا هَذَا يَا عَائِشَةُ قَالَتْ بَنَاتِي

Оиша розияллоҳу анҳо айтади: Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Табук ёки Хайбар эди шекилли, бир ғазотдан қайтиб келдилар. Уйнинг бир томонида чойшаб мато билан тўсиб қўйилган жой бор эди. Шаббода бўлди ва парда ортидаги менинг қўғирчоқ қизларим кўриниб қолди. Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам “Булар нима, эй Оиша?” деб сўрадилар. Мен “Қизларим” деб жавоб бердим. Абу Довуд ривояти.

قَالَتْ: كُنْتُ أَلْعَبُ بِالْبَنَاتِ عِنْدَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Оиша розияллоҳу анҳо айтади: “Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларида қизчаларимни ўйнар эдим (яъни қўғирчоқларни)”. Бухорий ривояти.

Бухорий чиқарган ҳадисда Робиъ бинти Муъаввиз Алансория розияллоҳу анҳо айтади: “Биз болаларимиз юпаниши учун шох-шаббалардан қўғирчоқлар ясаб берар эдик, ҳаттоки ифтор пайтида бизни қийнамаслари учун”. Бухорий ривояти.

Ушбу ҳадисларни ҳаммаси ёш болалар жонли одам кўринишидаги ўйинчоқларни ўйнашлари жоизлигини ва айни дамда уларга ушбу ўйинчоқларни ясаб бериш ёки чизиб бериш ҳам жоизлигини билдиради. Валлоҳу аълам.

Ҳизб ут-Таҳрир амири Шайх Ато ибн Халил Абу Раштанинг 12 Шаввол 1431ҳ. (21.10.2010м) даги саволга жавоби шундан иборат эди.

 Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Муслим.

27.08.2017й.