Тинчлик кенгаши: тинчлик лойиҳасими ёки глобал бошқарувни қайта тақсимлаш уриниши?
Тинчлик кенгаши: тинчлик лойиҳасими ёки глобал бошқарувни қайта тақсимлаш уриниши?
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Сўнгги йилларда халқаро муносабатлар тизими чуқур инқироз босқичига кирди. Иккинчи жаҳон уруши ортидан шаклланган глобал бошқарув институтлари – БМТ, Хавфсизлик Кенгаши, халқаро ҳуқуқ механизмлари – замонавий можаролар олдида ўз таъсирини йўқотмоқда.
Ғазо, Украина, Судан, Яман каби нуқталарда бу тизим на тинчликни таъминлай олди, на адолатни. Ана шу фонда “Тинчлик кенгаши” деб номланган янги ташаббус майдонга чиқмоқда.
Расмий баёнотларда у “тинчлик, барқарорлик ва инсонпарварлик”ни мақсад қилган платформа сифатида тақдим этилмоқда. Аммо сиёсий жараёнларни чуқур таҳлил қилар эканмиз, ўринли савол туғилади: бу ҳақиқатан тинчлик институтими ёки мустамлакачилик глобал бошқарувни қайта форматлашга қаратилган геосиёсий лойиҳами?
I. Тинчлик кенгаши пайдо бўлишининг сиёсий замини
Тинчлик кенгаши ғояси тасодифан пайдо бўлган эмас. У учта асосий омил натижасидир:
1. БМТнинг функционал инқирози
Хавфсизлик Кенгашидаги вето механизми тинчликни таъминлаш воситаси эмас, балки катта давлатлар манфаатини ҳимоя қилиш қуролига айланди. Натижада қарорлар қабул қилинмайди, инсонлар эса ҳалок бўляпти.
2. АҚШ етакчилигининг заифлашуви
АҚШ халқаро тартибни (жандарми) қўриқловчи эмас, кўп ҳолларда можароларнинг бевосита ёки билвосита асосий иштирокчиси сифатида қабул қилина бошлади. Бу эса унинг ҳақиқий мақомини кўрсатиб берди.
3. Глобал Жануб норозилиги
Африка, Осиё ва мусулмон дунёси Ғарбнинг инсон ҳуқуқлари борасидаги иккиюзламачилик сиёсатини очиқ айбламоқда. Адолат универсал эмас, танлаб қўлланаётгани англанди.
Шу нуқтада Тинчлик кенгаши – “эски тизим ишламади, янги формат керак” деган сиёсий баёнот сифатида пайдо бўлди.
II. Анъанавий бошқарувдан фарқи: шаклми ёки моҳияти?
Анъанавий халқаро тизим:
ҳуқуққа таянади,
институтларга суянади,
кўп томонлама келишувни талаб қилади.
Тинчлик кенгаши эса:
ихтиёрий аъзолик,
иқтисодий бадаллар,
сиёсий мувофиқликка асосланади.
Бу ерда асосий фарқ шундаки, тинчлик қонуний қарорлар орқали эмас, куч ва таъсир ҳисобига розилик яратиш орқали легитимлаштирилмоқда. Яъни қарор адолатли бўлгани учун эмас, унга қўшилиш хавфсиз ёки фойдали бўлгани учун қабул қилиняпти. Шу тариқа янги қоида шаклланяпти: қонунийлик эмас, легитимлик куч орқали яратилмоқда. Яъни янги қоида шундай:
Ким қўшилса – тўғри, ким қўшилмаса – четда қолади.
III. Аъзолик сиёсати: кимлар кирди ва нега?
Кенгашга жалб этилаётган давлатлар тасодифий эмас. Улар:
геосиёсий жойлашуви муҳим,
Глобал Жануб ёки мусулмон дунёсига мансуб,
Ғарбга тўлиқ қарши эмас, аммо танқидий.
Россия ва Хитой масаласида эса ноаниқлик сақланмоқда. Улар тўлиқ шерик эмас, балки сиёсий мувозанат объекти сифатида қаралаётгани сезилади.
IV. АҚШ ва Трамп омили
Тинчлик кенгаши архитектурасида Дональд Трампнинг шахсий омилини инкор этиб бўлмайди. Бу ташаббус:
уни “кучли воситачи” сифатида кўрсатиш,
Байден сиёсатига қарши альтернатива яратиш,
АҚШнинг яккақутблик мақомини янги шаклда тиклаш каби мақсадларга хизмат қилиши мумкин.
Бу жиҳатлари билан у маълум маънода Хитой моделига яқин: иқтисод – асос, сиёсий қарор – марказлашган.
V. Нима учун айнан Ғазо?
Ғазо – бугунги дунёдаги энг рамзий нуқта. У ерда:
инсон ҳуқуқлари,
дин,
геосиёсат,
Ғарб демократиясининг иккиюзламачилиги бир нуқтада тўқнашди.
Ғазо:
БМТнинг ожизлигини,
Ғарб қийматларининг чириклигини,
адолатнинг танлаб қўлланишини очиқ намоён қилди.
Шу боис у:
Тинчлик кенгаши учун пилот лойиҳа,
АҚШ учун имижни қайта тиклаш майдони,
мусулмон дунёси учун адолат синовига айланди.
VI. Иқтисодий бадаллар: тинчлик нархи
Аъзо давлатлардан талаб этилаётган молиявий бадаллар:
АҚШ учун – таъсир ва ресурс,
аъзолар учун – қарорларда иштирок иллюзияси.
Бу тизим ҳамкорлик эмас, иқтисодий боғлиқликни кучайтириш хавфини олиб келади.
VII. Россия, Хитой ва янги мувозанат
Кенгаш Россия ва Хитойга очиқ қарши чиқмайди, аммо улар таъсирини чеклашга уринади. Бу эса янги блоклашув ёки яширин геосиёсий рақобатни кучайтириши мумкин.
VIII. Ўзбекистон учун масала
Ўзбекистоннинг жалб этилиши:
географик ўрни,
нейтрал ташқи сиёсати,
мусулмон дунёси билан алоқалари нуқтаи назаридан аҳамиятли.
Бироқ савол очиқ: бу ихтиёрий стратегик танловми ёки геосиёсий босим натижасими?
Риск – ташқи мувозанатни йўқотиш.
Имконият – дипломатик ролни ошириш.
Якуний хулоса
Тинчлик кенгаши – тинчлик ҳақидаги лойиҳа эмас, балки тинчлик ниқоби остида глобал бошқарувни қайта тақсимлаш уринишидир.
Таназзулга учраган демократия ва демократик халқаро ташкилотлар инсониятни ҳимоя қила олмади. Аммо улар ўрнида таклиф этилаётган янги формат – “Тинчлик кенгаши” бу камчиликларни бартараф этиш эмас, уларни янада хавфли шаклда такрорлаш эҳтимолини туғдирмоқда. У БМТ ўрнини босмайди, демократияни тикламайди, балки куч, манфаат ва мувофиқликка асосланган янги геосиёсий моделни синовдан ўтказмоқда.
Ғазо эса бу синовда фақат қурбон эмас. Ғазо аҳли зулмга қарамай, собит қолган ҳолда дунё виждони учун ойнага айланди. Улар синовдан ўтиб, инсониятга ибрат бўлиб қолди.
Энди савол очиқ қолади:
кейинги синов ким учун?
Давлатлар учунми?
Жамиятлар учунми?
Ёки сукут сақлаётган ҳар бир қалб учунми?
Чунки тарих шуни ўргатади:
зулмга қарши турмаганлар ҳам, охир-оқибат синовдан қочиб қутула олмайди.
Қуддус аҳдномаси ва бугунги майдон
637 йилда Умар ибн Хаттоб (р.а.) Қуддус аҳдномасини имзолаган. У пайтда тинчликнинг мезони шариат, адолат ва аҳдга вафо эди.
Умар (р.а.) кучга эга бўла туриб манфаатни эмас, масъулиятни танлади. Бугун эса шу Қуддус майдонида тарих яна такрорланяпти.
Фарқ фақат битта:
ўшанда мезон – шариат эди,
бугун эса мезон – манфаат ва геосиёсат.
Шу ўринда барчамизга қўйиладиган савол: тинчликни қайси мезон билан ўлчаймиз?
Аллоҳ эса биздан зулмни нафақат тўхтатишни, балки унга шерик бўлмасликни ҳам талаб қилади.
وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنصَرُونَ
– “Зулм қилганларга мойил бўлманглар. Акс ҳолда сизларга олов тегади. Аллоҳдан бошқа ҳомийингиз бўлмайди ва ёрдам ҳам тополмайсиз”. (Ҳуд:113)
Муҳиддин
29.01.2026й
