Трамп Марказий Осиё учун янги “минтақавий масъул” тайинлади

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Паул Капур 2025 йил 22 октябрда Давлат котиби Марко Рубионинг Жанубий ва Марказий Осиё масалалари бўйича ёрдамчиси сифатида қасамёд қилди. У АҚШ Денгиз кучлари малака ошириш мактабида Миллий хавфсизлик масалалари бўйича Департаментининг профессори бўлган. Илгари Капур АҚШ Давлат департаментининг сиёсатни режалаштириш бўлимида ишлаган. У “Трек 1.5” дастури доирасидаги ҳар йиллик АҚШ–Ҳиндистон стратегик мулоқотига, шунингдек, Мудофаа вазирлигининг Америка–Ҳиндистон тадбирларига раҳбарлик қилиб келади. Капур қуйидаги китобларнинг муаллифи:

– Жиҳод – буюк стратегия сифатида: исломий жангарилик, миллий хавфсизлик ва Покистон давлати;

– Хавфли тўхтатиб туриш: ядро қуролининг тарқалиши ва Жанубий Осиёдаги можаро;

Маълумки, АҚШнинг “Катта Марказий Осиё” (Greater Central Asia) стратегияси сўнгги йилларда қайта фаоллаштирилаётганини кўрсатувчи кўплаб дипломатик ва институционал аломатлар мавжуд. Бу стратегиянинг асосий мақсади — Марказий Осиёни геосиёсий жиҳатдан Россия ва Хитой таъсир доирасидан чиқариб, уни АҚШнинг кенг қамровли Евроосиё сиёсатига интеграция қилишдир. Шунингдек, у минтақани Жанубий Осиё ва Жанубий Кавказ орқали Ғарб тизими билан боғлаб, Америка таъсирининг стратегик чегарасини кенгайтиришни кўзлайди. Бу жараёнда Вашингтон икки асосий геосиёсий устун — Ҳиндистон ва Озарбайжонни мос равишда Хитой ва Россияга қарши “таянч нуқта” сифатида шакллантираётгани аниқ кўзга ташланмоқда.

Ҳиндистон АҚШ учун Хитойга қарши сиёсий, ҳарбий ва иқтисодий муқобил марказ сифатида хизмат қилади. Вашингтоннинг Ҳиндистон билан ҳамкорлиги нафақат QUAD – “Тўртлик давлатлар гуруҳи”, яъни Австралия, Ҳиндистон, АҚШ ва Япония ўртасидаги Ҳинд-Тинч океани минтақасидаги хавфсизлик муаммолари бўйича стратегик мулоқот тизими орқали, балки Марказий Осиё билан транспорт ва савдо йўлакларини барпо қилиш ва хавфсизлигини таъминлаш орқали ҳам мустаҳкамланмоқда. Масалан, Термиз–Мозори Шариф–Ҳайдаробод йўналиши ёки “Ҳиндистон – Марказий Осиё коридори” ғояси Марказий Осиёни Жанубий Осиё иқтисодиётига боғлаш орқали Хитойнинг “Бир камар – бир йўл” ташаббусига муқобил тизим яратишни кўзлайди. Шу билан АҚШ минтақани Хитойнинг иқтисодий таъсиридан узиб, Ҳиндистон орқали ўзининг геоиқтисодий майдонига йўналтиришга интилмоқда.

Озарбайжон эса, Россияга қарши энергетик ва транзит платформа сифатида ишлаяпти. Боку–Тбилиси–Жайҳун нефт қувури ва Жанубий газ йўлаги каби лойиҳалар АҚШ ва Европага Россиядан мустақил равишда энергия таъминотини кафолатлайди. 2025 йил май ойида АҚШ Энергетика департаменти ва Боку ҳукумати ўртасида имзоланган янги “Energy Partnership Framework” доирасида Вашингтон Озарбайжонни Европа учун стратегик энергия узатувчиси сифатида белгилади. Бунинг натижасида Озарбайжон нафақат энергия узатувчи мамлакат, балки Кавказ орқали Марказий Осиёни Ғарб билан боғловчи геостратегик узел сифатида ҳам муҳим аҳамият касб этмоқда. Вашингтон бу орқали нафақат Россиянинг транзит устунлигини чекламоқчи, балки унинг сиёсий таъсирини Кавказ ва Марказий Осиёда қисқартиришни ҳам мақсад қилган.

Шу тариқа, Марказий Осиё — Ҳиндистон ва Озарбайжон ўртасидаги геосиёсий кўприк вазифасини бажарадиган минтақавий ҳалқага айланмоқда. АҚШ Марказий Осиёни икки мақсад билан қайта форматламоқда: биринчиси, уни Россия ва Хитойнинг сиёсий, ҳарбий ва иқтисодий таъсиридан ажратиш; иккинчиси, Америка етакчилигидаги “анти-рақиблар блоки”га мувофиқлаштириш.

Шунингдек, Америка хавфсизлик сиёсатининг марказида Исломий омилга устувор аҳамият беради. Вашингтон нуқтаи назаридан, минтақадаги барқарорлик ва хавфсизликни таъминлаш диний эркинликларни “хавфсизлик фильтри” орқали назорат қилиш билан чамбарчас боғлиқ. Бу эса, аслида Исломий сиёсий уйғонишни бўғиш, диний жараёнларни секуляр чегаралар ичида ушлаб туриш ва Исломий ҳаракатларни потенциал хавф сифатида кўришга қаратилган комплекс ёндашувни ўз ичига олади.

Америка 2020 йилда яҳудий вужуди ва бир қатор араб давлатлари ўртасида имзоланган “Иброҳим келишуви” ғоясини Кавказ ва Марказий Осиё сари кенгайтирмоқчи. Бу жараёнда Озарбайжон икки жиҳатдан муҳим рол ўйнайди: биринчидан, у Туркия орқали НАТО тизими билан боғланган, иккинчидан эса (исроил) билан стратегик ҳарбий ва разведка ҳамкорлигини кучайтирган давлат сифатида намоён бўлади. АҚШнинг манфаати шундаки, Озарбайжон нафақат Кавказдаги Россия таъсирини чеклайди, балки Марказий Осиё мамлакатларини яҳудий вужуди билан мулоқот платформасига тортиши мумкин бўлган “транзит давлат” вазифасини бажаради.

Вашингтоннинг узоқ муддатли нияти Озарбайжон орқали минтақадаги мусулмон мамлакатларини “Иброҳим келишуви” моделига яқинлаштириш, яъни уларни (исроил) билан “ҳамкорлик” орқали АҚШнинг хавфсизлик концепциясига интеграция қилишдир. Бу эса, сиёсий Исломнинг мустақил геосиёсий куч сифатида шаклланишига барҳам бериш стратегияси билан чамбарчас боғлиқ.

Шу билан бирга, Ҳиндистон ҳукумати узоқ йиллардан бери “терроризмга қарши кураш”ни Кашмир мусулмонлари ва исломий ҳаракатларга қарши сиёсий восита сифатида қўллаб келади. АҚШ бу тажрибани юқори баҳолайди ва уни Марказий Осиё ҳамда Кавказга нисбатан ҳам татбиқ этишга интилади. Шу тариқа, Ҳиндистон ва Озарбайжон Ислом омилига қарши курашиш ва Вашингтоннинг хавфсизлик концепциясига мувофиқ “идорали барқарорлик”ни сақлаб туриш воситаларига айланмоқда.

“Идорали барқарорлик” назарияси шуки, масалан, “жиҳод” ғоясига “идорали таҳдид” сифатида қаралади, яъни уни тўлиқ йўқотиб бўлмайди, аммо назорат қилиш, йўналтириш ва зарур пайтда “мувозанат қуроли” сифатида ишлатиш мумкин, деб баҳоланади. Бу назария АҚШнинг Ироқ ва Суриядаги амалиётларида яққол кўзга ташланади, яъни Вашингтон “жиҳодчи” гуруҳларни бутунлай йўқотишдан кўра, уларни назорат қилиш ва фойдаланиш стратегиясини ишга солмоқда.

“Катта Марказий Осиё” стратегиясининг қайта шаклланиш жараёнида АҚШ ташқи сиёсатининг йўналишини ифода этувчи муҳим омил сифатида Паул Капурнинг Марко Рубиога ёрдамчи этиб тайинланиши стратегик мувофиқлик касб этади. Чунки Марко Рубио Россия ва Хитойга нисбатан ўзининг қатъий ва рақобатчи позицияси билан танилган бўлса, Паул Капур фақат дипломат эмас, балки Америка академик доираларида Ислом, терроризм ва миллий хавфсизлик масалалари бўйича тан олинган эксперт сифатида танилган шахсдир. Унинг “Жиҳод — буюк стратегия сифатида” номли асари АҚШ миллий хавфсизлик тизимида исломий ҳаракатларнинг геосиёсий ўрнини таҳлил қилувчи концептуал манба ҳисобланади. Шунинг учун, Капурнинг тайинланиши айнан Вашингтоннинг Марказий Осиёдаги сиёсий Исломга қарши кураш ва геосиёсий рақобатни бирлаштирган янги ёндашувини англатади. Унинг фаолиятидан кутилаётган асосий вазифа — Марказий Осиёда Исломнинг сиёсий вужуд сифатида шаклланишига йўл қўймаслик, шу билан бирга, АҚШнинг минтақадаги стратегик устунлари бўлган Ҳиндистон ва Озарбайжон билан ҳамоҳанг ҳолда мустаҳкамлашдир.

Капурнинг тайинланиши шу нуқтаи назардан “Катта Марказий Осиё” стратегиясининг идеологик ва амaлий бирлашув нуқтаси сифатида қаралиши мумкин. Унинг таъкидлашича, жиҳод давлатлар томонидан стратегик мақсадларга йўналтирилиши мумкин бўлган ҳаракатдир.

Унинг фикрича, мусулмон мамлакатларидаги “жиҳодий руҳ” — агар давлат ёки ташқи кучлар томонидан идора қилинмаса, у назоратсиз хавфга айланади. Купер илмий фаолиятидаги мана шу асосий ғоя Вашингтоннинг бугунги минтақавий сиёсатининг ифодаси бўлиши мумкин. Демак, Капурнинг келиши билан АҚШ нафақат геосиёсий рақобатда Россия ва Хитойга қарши янги фронтларни мустаҳкамлаяпти, балки Ислом омилининг геосиёсий куч сифатида шаклланишини ҳам “модерация қилиш”, яъни бошқарилувчи хавф даражасига туширишни мақсад қилмоқда.

Шу жиҳатдан, АҚШнинг Марказий Осиёдаги фаолияти — икки рақибга қарши икки устунга таянган ҳолда минтақани янги геосиёсий блокка йўналтириш жараёнидир. Бу жараёнда Паул Капурнинг шахсияти ва қарашлари стратегиянинг фақат рақобат кураши эмас, балки минтақани Исломий сиёсий уйғонишдан йироқ, секуляр йўналишда ушлаб туришдек мафкуравий йўналишини ҳам белгилаб бермоқда.

Америка Ташқи Сиёсат Кенгаши (AFPC) ва Марказий Осиё-Кавказ Институти(CACI) томонидан тақдим этилган ҳисоботда: “Ушбу стратегия Катта Марказий Осиё ресурсларига очиқ киришни таъминлайди, шу билан бирга, АҚШ сармоялари ва технологик тараққиёти учун тобора муҳим аҳамият касб этаётган уран, ноёб тупроқ металлари ва литий каби энг муҳим ресурсларга кириш учун катта имкониятларни тақдим этади. Шунингдек, минтақа кўплаб ядровий давлатлар манфаатлари кесишган нуқтада жойлашган ҳамда АҚШ ва Хитой ўртасидаги рақобатда марказий рол ўйнайди”, – дейилади. Ҳисоботда яна, разведка маълумотлари алмашинуви ва терроризмга қарши курашда ҳамкорликка қаратилган минтақавий хавфсизлик тузилмасини яратишга алоҳида урғу берилади.

Демак, Паул Капурнинг Давлат котиби ўринбосари сифатида тайинланиши Вашингтоннинг Исломга қарши мафкуравий сиёсатидаги навбатдаги қадамдир, яъни Исломий сиёсий фикрнинг қайта уйғонишидан каттиқ хавотирга тушаётгани натижасидир.

Бу фақат бир шахснинг лавозимга келиши эмас, балки АҚШнинг мусулмон минтақаларида Исломни ҳаётдан, сиёсатдан четлатиш ва Умматнинг сиёсий уйғонишини бўғиш режасидир. Чунки Ғарб давлатлари, хусусан, АҚШ “терроризмга қарши кураш”, “хавфсизлик”, “демократик барқарорлик” каби шиорлар орқали мусулмон юртларидаги ҳукмрон фикрларни ўз фойдасига йўналтиришга, пайғамбарлик минҳожига асосланган исломий ҳаётни қайта тиклаш ҳаракатларини тўхтатишга уринади. Шунинг учун, бу каби дипломатик тайинловлар ортида Исломни фақат ибодат ва ахлоққа чеклаш, уни сиёсий бошқарув тизими сифатида йўққа чиқариш ғояси ётади. Бу эса Аллоҳнинг ҳукмларига қарши очиқ мафкуравий курашдир.

Паул Капурнинг стратегик фаолияти айнан шу “ҳукм қилиш ҳаққи”ни мусулмон жамиятларига бермай, уни Ғарбнинг секуляр қонунлари ва либерал қийматларига бўйсундиришни мақсад қилади. Американинг бу сиёсатига қарши кураш ва унинг режаларини бутунлай барбод қилиш Исломни ҳаётга қайтариш билан бўлади. Бу эса, фақатгина Рошид Халифалик давлатини тиклаш орқали амалга ошади.

Иззатуллоҳ

01.11.2025й