Уйғониш ва унинг аҳамияти

(5-қисм)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Биз олдинги мулоҳазаларимизда инсонни ҳаракатга келтирувчи ички кучлар – узвий эҳтиёжлар ва ғаризалар ҳақида сўз юритган эдик. Лекин инсонни ҳайвондан фарқли ўлароқ, ўз ғаризаларини жиловлай оладиган, ҳаётдаги “Катта тугун”га тўғри ечим топа оладиган мураккаб мавжудотга айлантирган энг буюк неъмат – бу ақлдир. Ақл бўлмаганида, инсон ҳам нафсининг қули бўлиб, худди ҳайвонлар каби ўз ғаризалари ва узвий эҳтиёжлари етовида қолган бўларди. Бироқ ақл аслида нима ва у қандай ишлайди? Инсоният пайдо бўлибдики, кўпчилик олим ва мутафаккирлар ақлга мос таъриф беришга уриниб келади. Чунки ақл фақат инсондагина мавжуд бўлган жуда мураккаб нарса бўлиб, унинг айнан қандай ишлаши илмий доираларда ҳануз энг муҳим баҳслардан бири бўлиб келмоқда.

Бугун Аллоҳнинг инсонга берган ушбу энг буюк неъматига берилган тўғри таърифга эгамиз, алҳамдулиллаҳ. Демак, ақл, фикр ёки идрок бу – воқе сезилгач, бу сезгининг сезги аъзолар воситасида мияга узатилиши ва воқени тушуниб олишга ёрдам берадиган собиқ маълумотларнинг мавжуд бўлишидан иборат.

Мазкур таърифдан кўриниб турибдики, фикр пайдо бўлиши учун тўртта унсур мавжуд бўлиши шарт: воқелик, сезги аъзолари, соғлом мия ва собиқ маълумотлар. Агар улардан бирортаси бўлмаса, инсон фикрлай олмайди, ақл ҳам, идрок ҳам ҳосил бўлмайди.

Воқелик – ҳукм чиқариш лозим бўлган бирор нарса, шахс ёки ҳодисадир. Сезги аъзолари (кўз, қулоқ, бурун, тери, тил) – воқеликни мияга узатувчи воситалардир. Соғлом мия – сезги аъзолари узатган маълумотларни қабул қилиб, уларни собиқ маълумотлар билан боғлайди. Собиқ маълумот – инсонда ўша воқеликни тушунтириб берадиган ва уни баҳолашга ёрдам берадиган маълумотларнинг мавжудлигидир. Буни жамиятимизнинг ҳар бир аъзоси учун энг оддий, ҳаётий мисол билан тушунтириш мумкин: тасаввур қилинг, сизга хитой тилида ёзилган бир варақ қоғозни беришди. Сизнинг кўзингиз соғлом, миянгиз жойида ва олдингизда аниқ воқелик (ёзув) турибди. Сиз уни кўрасиз, ушлайсиз, ҳатто варақнинг ҳидигача сезишингиз мумкин. Лекин сиз унда нима ёзилганини тушунмайсиз, яъни воқеликка ҳукм чиқара олмайсиз. Нима учун? Чунки сизда хитой тили ҳақида собиқ маълумот йўқ.

Яна бир мисол: лабораториядаги кимёвий моддани олайлик. Кимёни билмайдиган оддий одам учун у шунчаки “рангли суюқлик”. Мутахассис кимёгар учун эса у “хавфли заҳар” ёки “фойдали дори”. Иккаласи ҳам бир хил нарсани кўриб турибди (воқелик ва сезги бир хил), лекин мутахассисдаги собиқ маълумот унга тўғри фикрлаш ва воқелик устидан ҳукм чиқариш имконини беради. Ёки даштда ўсиб турган бир гиёҳни икки киши кўрди. Бири оддий чўпон, иккинчиси табиб. Чўпон учун у шунчаки “ҳайвонлар учун ўт”, табиб учун эса “минг дардга даво бўлувчи малҳам”. Бу ердаги фарқ – табибдаги аввалги маълумотнинг борлигида. У ўсимликни кўрганда миясидаги билимлар билан боғлайди ва ақлий хулоса чиқаради.

Шу ўринда сезги ва ақл ўртасидаги фарқни англаш жуда муҳим. Масалан, бир кучук ҳам оловни кўради ва унинг иссиғини ҳис қилади. Олов яқинлашса, у хавфни сезиб қочади. Лекин кучук “бу олов кимёвий жараён, у мени куйдиради” деб фикрлагани учун эмас, балки фақат сезги аъзоси бераётган иссиқлик таъсирида, яъни инстинкт билан ҳаракат қилади. Инсон эса оловни кўрганда, ундаги собиқ маълумотлар ишга тушади: у оловнинг ҳам фойдасини, ҳам хавфини ақл билан таҳлил қилади.

Демак, фикрлаш – воқеликни собиқ маълумотлар билан боғлаш жараёнидир. Бугунги кунда одамларнинг очиқ-ойдин ҳақиқатни кўриб туриб ҳам уни инкор қилишининг сабаби – уларда собиқ маълумотларнинг йўқлиги ёки нотўғрилигидир. Агар инсонга болалигидан ҳақиқатни эгри кўрсатадиган, нотўғри ёки сохта маълумотлар берилса, у воқеликни қанчалик аниқ кўрмасин, уни нотўғри талқин қилаверади ва хато хулосаларга келади. Ақлнинг мана шундай ишлаш механизми бизга унинг чегарасини ҳам кўрсатиб беради. Ақл фақат ўзи ҳис қила оладиган ва ўзида маълумот бўлган воқелик устидагина ҳукм чиқаришга қодир. Масалан, биз Яратувчининг борлигини У яратган борлиқ ва ундаги нарсалар орқали ақлан топсак-да, Унинг зотини, яъни Ўзини тасаввур қила олмаймиз…

Бу эса инсонни ўз ақлини тўғри жойда ишлатишга, ақл етмайдиган ғайб олами ҳақида ўзбошимчалик билан ҳукм чиқармай, балки Яратувчи юборган хабарга – ваҳийга суянишга ўргатади. Ақл ўз вазифасини тўғри бажарса ва соғлом маълумотларга таянса, инсонни ҳақиқий иймонга ва юксалишга етаклайди. Шунингдек, ақлнинг вазифаси – ваҳийни тушуниш ва уни воқеликка қандай татбиқ этишни англашдир. Қуръони Каримда ақл эгалари алоҳида шарафланиб, шундай марҳамат қилинади:

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِّأُولِي الْأَلْبَابِ

– “Албатта, осмонлару ернинг яратилишида ва кеча-кундузнинг алмашинишида ақл эгалари учун оят-белгилар бордир”.              (Оли Имрон:190)

Демак, ақл Яратувчи томонидан инсонга берилган энг буюк неъмат бўлиб, инсон уни тўғри ва ўз ўрнида ишлатса, икки дунё саодати ва Аллоҳнинг розилигига эришишга муваффақ бўлади.

Давоми бор…

Салоҳиддин

01.04.2026й