Уйғониш ва унинг аҳамияти

(7-қисм)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Биз босиб ўтган барча фикрий йўлларимиз – ақлнинг воқелигидан бошлаб катта тугуннинг ечими, Қуръон оятларини тўғри англаш ва жамиятнинг уйғониш механизмигача бўлган барча мулоҳазаларимиз – бизни ягона ва муқаррар ҳақиқатга олиб келади: инсон қадри унинг нима учун яшаётгани ва ўз ақлини қандай мақсадга йўналтиргани билан ўлчанади. Бу борада Яратувчи Роббимиз Ўзининг Каломида шундай марҳамат қилади:

وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ

– “Мен жинлар ва инсонларни фақат Ўзимга ибодат қилишлари учунгина яратдим”   (Зарият:56)

Ушбу оятнинг мазмун-моҳияти ҳақида машҳур муфассир Ибн Касир (раҳимаҳуллоҳ) шундай дейди: “Аллоҳ таоло махлуқотларни Ўзига шерик қилмаган ҳолда ибодат қилишлари учун яратди. Ким Унга итоат этса, мукаммал мукофот билан тақдирлайди, ким осий бўлса, энг қаттиқ азоб билан азоблайди. У зот махлуқотларнинг ибодатига муҳтож эмас, балки махлуқотлар ҳар бир лаҳзада Унга муҳтождирлар”. Бошқа муфассирлар эса, оятдаги “ибодат қилишлари учун” иборасини “Мени танишлари учун” (лияърифууний) деб ҳам тафсир қилганлар. Демак, инсоннинг ер юзидаги энг биринчи ва асосий вазифаси – Яратувчисини таниш ҳамда Унинг Қуръон ва Суннатда белгилаб берган кўрсатмаларига бўйсунишдир. Бу оятдаги ифода услуби шуни англатадики, инсон ҳаётида бундан бошқа асл мақсад йўқ, қолган барча ишлар – тирикчилик, илм ва касб-ҳунар кабилар – фақат мана шу олий ғоя, яъни Аллоҳнинг розилигига эришиш учун бир воситадир.

Шуни қатъий англаш керакки, тўғри уйғониш фақат ва фақат Ислом ақидаси асосида бўлади. Зеро, дунёдаги бошқа мафкуралар ҳам инсонларни уйғотиши мумкин, лекин уларнинг уйғотиши нотўғри ва ҳалокатлидир. Масалан, капиталистик тузум инсонни фақат моддий манфаат, чексиз истеъмол ва нафс қуллигига олиб боради, бу эса жамиятда кучлининг заифни эзишига ва маънавий-ахлоқий ҳалокатга олиб келади. Социалистик тузум эса, инсонни ўз Яратувчисига кофир қилиб, жоҳил ва моддиятпараст шахсга айлантиради. Бу икки тузум ҳам инсонни Яратувчидан узиб қўйгани учун инсониятга бахт келтирмайди. Ҳақиқий ва тўғри уйғониш Ислом ақидаси билан бўлиб, у инсон ақли ва нафсини қаноатлантирадиган, унга бахт-хотиржамлик ато этадиган ягона ақидадир.

Бу ўринда инсоннинг Ўз Яратувчисига бандалиги – заифлик ёки хорлик эмас, балки коинотдаги энг юксак шараф ва озодликдир. Чунки кимки фақат Яратувчига банда бўлса, у бошқа ҳар қандай мавжудотларнинг қуллигидан, нафснинг чексиз талабларидан, қўрқувлардан ва вақтинчалик моддий манфаатлар кишанидан озод бўлади. Муфассирлар баён қилган бу ҳақиқат инсонга шуни англатадики, унинг яратилиши шунчаки тасодиф эмас, балки улуғ бир ғоя натижасидир.

Ҳақиқий юксалишга эришган жамиятда инсоннинг ҳар бир хатти-ҳаракати олий бир мезонга боғланади. Буни тушуниш учун оддий ҳаётий мисолларни кўриб чиқайлик: тасаввур қилинг, иккита қурувчи бино қуряпти. Биринчисининг ҳаётий мезони фақат моддий манфаат, шунинг учун у материалдан уради, кўзбўямачилик қилади ва бинонинг мустаҳкамлигига бефарқ қарайди. Иккинчисининг ўлчови эса, ҳалол ва ҳаром, яъни Аллоҳнинг розилиги. У ҳар бир ғишт, ҳар бир қурилиш материалини белгиланган миқдорича ва тўғри сарфлайди, чунки уни ҳеч ким кўрмаса ҳам, Яратувчи кўриб турганини англайди. Худди шундай, иккита масъул шахсдан бири фақат ўз манфаати ва амали учун ишлаб, ҳар қандай адолатсизликдан қайтмаса, иккинчиси адолат билан иш юритади. Чунки у Қиёматда ҳисоб беришини ақлан ва қалбан ҳис қилади. Аллоҳнинг олдида ҳисоб бериш масъулияти – ҳақиқий ақлий уйғонишнинг мевасидир. Бундай жамиятда олим ҳам, ишчи ҳам ўз илми ва меҳнатини Роббисини розилиги учун сарфлайди.

Юксалишнинг натижаси – бу руҳий хотиржамлик ва моддий фаровонликнинг мукаммал уйғунлигидир. Бизнинг бутун фикрий йўлимиз шуни кўрсатадики, дунё ва охират бир-биридан айро, зиддиятли оламлар эмас. Аксинча, дунё – экин майдони, охират эса ўша меҳнатнинг ҳосили йиғиладиган макондир. Кимки дунёдаги ҳаётини Яратувчининг низоми билан тўғри боғлаб қурса, у нафақат бу дунёда бахт-саодатли ҳаёт кечиради, балки ўз яратилишининг асл мақсадига – Аллоҳ таолонинг розилигига эришади.

Бироқ агар уйғониш ва юксалиш фақатгина шахсларнинг ўзига чекланадиган бўлса, у жамият воқелигини тўлиқ ўзгартира олмайди. Жамиятнинг уйғониши ва юксалиши – бу олий фикрлар ва туйғуларнинг жамиятда ҳукмрон бўлишига боғлиқ. Юқорида тилга олинган адолат, омонат ва масъулият тамойиллари жамиятнинг ҳар бир соҳасида – иқтисод, таълим ва сиёсатда тўлиқ татбиқ этилиши учун бу фикрларни ҳимоя қиладиган ва ҳаётга татбиқ этадиган сиёсий қудрат зарур. Мана шу қудрат – Исломий бошқарув тузуми бўлган Халифалик давлатидир. Айнан Халифалик инсониятни жоҳиллик ва ўз нафсига қуллик ботқоғидан Ислом нури ва юксак тараққиёт сари етаклайдиган ягона сиёсий вужуддир. Чунки Ислом ақидасига асосланадиган, унинг низомини ҳаёт қонуни сифатида татбиқ қиладиган давлатгина ҳар соҳада тенгсиз бўлади, куч-қудрат ва азизу мукаррамликка эришади.

Бизнинг уйғониш сари интилишимиз фақат Халифалик давлатини тиклаш орқалигина ўз натижасини беради ва бутун инсониятга ҳақиқий нажот ва юксалишни тақдим этади. Зеро, юксалиш – бу инсоннинг ўз аслига қайтиши ва Яратувчиси юборган низомни ер юзида тўлиқ ҳоким қилишдир. Қачонки ақл ўз вазифасини тўғри бажариб, инсонни Илоҳий кўрсатмаларга боғласа ва бу жамият миқёсида давлат шаклида намоён бўлса, ҳақиқий уйғониш юз беради. Албатта, бу йўл машаққатли, аммо энг тўғри ва аниқ самара берадиган кафолатли йўлдир. Мана шу йўлда собитқадам бўлиш ҳар бир соғлом ақл эгасининг энг гўзал орзуси ва муқаддас бурчидир. Энг муҳими, бу йўлда юрганлар Аллоҳнинг дўстлари бўлиб, уларга икки дунё саодати ваъда қилингандир. Аллоҳ таоло айтади:

فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى () وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضنكاً.

– “Ким Менинг ҳидоятимга эргашса, йўлдан озмас ва бахтсиз бўлмас. Ким Менинг эслатмамдан юз ўгирса, бас, албатта, унинг учун танг–бахтсиз ҳаёт бўлур”   (Тоҳа:123-124)

Тамом.

Салоҳиддин

15.05.2026й