بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Саволга жавоб

Яман майдонидаги сиёсий жараёнлар

Савол:

Ахборот воситаларида 2014 йил 28 июл рамазон ҳайити кунида Яманнинг собиқ президенти Али Солиҳ ҳозирги президент Абдуроббиҳ Мансур Ҳодий билан гўё иккаласи жонажон дўстдек ёнма-ён намоз ўқигани ҳақидаги хабарлар тарқалди! Ҳолбуки Ҳодий президент мансабини эгаллаганидан бошлаб Солиҳ ўзининг ўттиз йиллик бошқаруви даврида бино қилган нарсаларни бузган ишларни амалга оширди. Солиҳ ўзининг ўғиллари, амакиларининг ўғиллари, ўзининг яқинлари ва тарафдорларидан инглизларга малай қўмондонликни тузиб шундай қўмондонлиги бўлган армияни қурган эди. Лекин Ҳодий инглизларнинг бу малайларининг қанотларини қирқиб қўйди! Ҳодий бир ой олдин вазирликларга, ҳарбий ва хавфсизлик муассасаларига ҳам ўзгартиришлар киритди, бу ўзгартиришларни ҳукумат ислоҳотлари деган нарса доирасида амалга оширди.

Ҳукумат таркибига Америкага малай вазирларни киритишда ва Солиҳ давридаги раҳбариятни, ҳатто Солиҳнинг ўғиллари ва яқинларини олиб ташлашда Американинг таъсири бўлди… Бу чоралардан Американинг мана шу қарорлардаги таъсири аниқ кўриниб турибди…. Ҳодий ҳусийларга нисбатан юмшоқ позицияни тутди. Бу ҳусийларнинг 2014 йил 9 июлда Имронни босиб олиши ва ҳарбий бригада қўмондони ўлдирилиши чоғида аниқ кўринган эди… Бундан ташқари мудофаа вазирлигига ҳужумлар бўлди ва бу ҳужумлар Ҳодийга қарши тўнтариш экани, уларнинг ортида Солиҳ тургани ҳақида миш-мишлар тарқади. Яъни бундан Ҳодий ва Солиҳ жонажон дўстлар эмас, балки бир-бирига ашаддий душмандир, деган маъно чиқади! Буни қандай тушуниш мумкин? Айниқса Ҳодийнинг Солиҳ ўринбосари бўлганини – чунки агар Ҳодий ҳам Солиҳ каби инглизлар чизган чизиқ бўйича юрмаганида Солиҳ уни ўзига ўринбосар қилиб албатта тайинламаган бўларди – ҳисобга олсак у қандай қилиб Солиҳга бундай душман бўлиши мумкин? Бу ишлар менга чалкашиб кетди. Шунинг учун бу ишни ойдинлаштириб беришингизни илтимос қиламан. Ҳодий инглизлар билан бирга ҳаракат қиляптими ёки Америка билан биргами? Мудофаа вазирлигига қилинган ҳужумлар тўнтариш ясашга бўлган уринишлар эдими?

Жавоб:

Биринчи: Ҳодийнинг сиёсий воқеси ва унинг инглизлар билан бирга ёки Америка билан бирга ҳаракат қилаётгани:

Бу саволга жавоб бериш учун бир оз ортга қайтишимизга тўғри келади, ана шундан кейин ҳозирги ҳодисаларга келамиз:

1 – Ўтган асрнинг олтмишинчи йилларидан бошлаб, яъни 1962 йилдаги Саллол тўнтаришидан бошлаб Яман устида янги мустамлакачи Америка билан эски мустамлакачи Британия ўртасидаги кураш шиддатли тус олди. 1962 йилдаги тўнтариш ортида Америка турди ва Яман республикасини эълон қилди. Британия эса Яман жанубида қолиб, 1967 йилда у ерда бир республикани тузди ва у ердан ҳарбий кучларини олиб чиқиб кетди. Мисрнинг Америкага малай режими Абдунносир бошчилигида Америка фойдасига Шимолий Ямандаги урушга бошчилик қилди, Миср армияси 1967 йилдаги урушда мағлуб бўлди ва шундан кейин Миср армияси чиқиб кетди… 1967 йилда Британия Американинг малайи Абдуллоҳ Саллолни ағдариб ташлаб ўзининг малайларини шимолдаги ҳокимиятга олиб келди. Натижада шимол ҳам, жануб ҳам Британия ҳукмронлиги остига тушиб қолди. Лекин бу икки янги ва эски мустамлакачи давлат ўртасидаги кураш тўнтаришлар орқали давом этди… Бу аҳвол Британия 1978 йилда ўзининг малайи Али Абдуллоҳ Солиҳни шимолда ҳокимият тепасига олиб келгунига қадар давом этди. Жанубдаги режим устида эса Солим Бийз бўлиб қолди. Шундан кейин Британия ўзининг нуфузини сақлаб қолиш ва Америкага қарши туриш учун Яманнинг иккала қисмини ўзининг малайи Али Абдуллоҳ Солиҳ бошчилигида бирлаштириш фикрига тушди. Бу бирлаштириш 1990 йилда амалга ошди. 1993 йилда Яманда сайловлар бўлиб ўтди ва бу сайловларда Али Солиҳ партияси ютиб чиқди. Бу сайловларни Али Солим Бийз ўз нуфузи учун бир ҳалокат деб ҳисоблади… Натижада Америка бундан фойдаланиб, Солим Бийзни ўз томонига оғдиришга муваффақ бўлди. Шундан кейин Солим Америка малайига айланди, Америка жанубни шимолдан ажратиб ташлаганидан кейин Солимни яна жанубга президент қилиб ўрнатиб унга «марҳамат» кўрсатадиган бўлди…

Шундай ҳам бўлди, чунки Солим Бийз очиқдан-очиқ исён кўтариб, жанубнинг ажралиб чиққанини эълон қилди. Лекин Британия Али Абдуллоҳ Солиҳ режими ва ўзининг минтақадаги бошқа малайлари ёрдамида бу исённи барбод қилишга муваффақ бўлди ва Британиянинг Ямандаги нуфузи сақланиб қолди. Шунга қарамай Америка жанубий ҳаракатланишдаги ва бошқадаги ўзининг малайлари орқали ўз ҳаракатини тўхтатмади. Америка бунга Эрон ва унинг ҳусийлар жамоатидан иборат тобелари орқали қилинадиган ҳаракатни ҳам қўшди. Ҳусийлар 2004 йилдан бошлаб қуролли исёнга бошчилик қила бошлашди. Американинг Ямандаги ҳаракати ҳозир ҳам давом этяпти. Америка бу ҳаракатни ўзининг жанубий ҳаракатланишдаги ва бошқадаги малайлари воситасида ҳамда Эрон ва унинг тобелари бўлмиш ҳусийлар жамоати воситасида давом эттирмоқда.

2 – Яманда халқ норозиликлари бошланиб одамлар 2011 йилда режимни ағдариб ташлашни талаб қилиб қўзғолон кўтарган пайтда Америка бундан инглизлар малайи Али Абдуллоҳ Солиҳ режимини ағдариб ташлаш учун ва ана шундан кейин одамларнинг норозилик намойишлари мақсадларини бошқа тарафга буриб юбориш учун фойдаланиб қолишга ҳаракат қилди… Америка бу мамлакатда ўз нуфузини ёйиш имконига эга бўлиш учун ўзига малай бўлган бир режимни ўрнатмоқчи бўлди. Америка шу мақсадда ҳозиргина айтиб ўтганимиздек ўзининг югурдак тобелари орқали бор кучини сарфлади. Америка Али Солиҳни президентликдан олиб ташлаш борасида қаттиқ туриб олди. Чунки Али Солиҳ Британияга содиқ қолиб Америкага кучли қаршилик кўрсатаётган эди… Британия Американинг бунга жиддий ҳаракат қилаётганини сезди. Шунинг учун Британия ўзининг одатдаги услуби бўйича ҳаракат қилиб ўзининг нуфузини сақлаб қоладиган ечимга шошилди. Бу ечим бўйича Британия Ямандаги нуфузини йўқотмаган ҳолда Америкага «ўлжа»дан бирон нарсани бериб уни рози қилган ва у билан келишган бўларди. Британия шу мақсадда ўзининг Кўрфаз давлатларидаги югурдакларини ҳаракатга келтирди ва 2011 йил апрелнинг бошида Кўрфаз ташаббусини бошлади. Бу ташаббус бўйича Али Абдуллоҳ Солиҳнинг ҳокимиятдан кетиши, уни юридик жиҳатдан таъқиб қилмаслик мажбурияти ва ўзининг салоҳиятларини ўзининг ўринбосари ва Британиянинг малайи Абдуроббиҳ Мансур Ҳодийга топшириши, ана шундан кейин икки ой ичида сайловлар ўтказилиши ва янги конституцияни ишлаб чиқишга киришиш кўзда тутилган эди. Америка ўзи Али Абдуллоҳ Солиҳни ҳокимиятдан четлатиш босқичи деб ҳисоблайдиган қадам бўйича бу ташаббусга розилик берди. Америка Али Абдуллоҳ Солиҳни инглизларнинг Ямандаги кучли одами деб билгани учун уни ҳокимиятдан кетказишга қаттиқ ҳаракат қилди. Ҳодийни эса Америка Али Солиҳдан кўра ўзининг манфаатларига мувофиқ муомалада бўлиш осонроқ кечадиган юмшоқ кимса деб билди. Яман ахборот агентлиги 2014 йил 14 июлда Рейтердан олиб тарқатган хабар шунга далолат қилиб турибди. Агентлик бундай деб билдирди: «Вашингтон Ҳодийни Солиҳдан кўра анча осон муомалада бўлиш мумкин бўлган бир шерик деб билмоқда». Мана шундан келиб чиқиб Америка Британиянинг Ямандаги нуфузини инглизларнинг кучли малайи Али Абдуллоҳ Солиҳдан халос бўлинганидан кейин заифлаштириш мумкин деган фикрга келган эди. Шунинг учун Америка ана шу ташаббусни босқичдаги бир қадам деб ҳисоблади. Айниқса Американинг БМТ вакили Жамол ибн Умарни шу ташаббус, диалог ва конституцияни ижро қилиш учун юборилиши ортида турганлиги шуни кўрсатиб турибди…

Британия айёрона сиёсат юргизиш бўйича эски «тулки»дир. У оламдаги бир буюк давлат сифатида заифлашиб қолгани учун Америкага қизғин қаршилик кўрсатолмай қолди. Шунинг учун Британия Америка билан муроса қилиш, у билан қарама-қаршиликка киришмаслик, аксинча уни рози қилиш сиёсатини юргизди. Қисқа давргача бирон нарсадан воз кечиб бўлса ҳам инглизлар нуфузини сақлаб қолиш учун Британия шундай сиёсат юргизди ва ўша воз кечган нарсасини келажакда, балки ундан кўра яқин вақт ичида қайтариб олишни кўзлади…

Масалан Америка Қатарнинг собиқ амири шайх Ҳамддан ва унинг ташқи ишлар вазиридан ғижиниб қолди. Шу даражада ғижиндики бунинг оқибатида Британия ўзининг Қатардаги нуфузига путур етиши мумкинлигидан қўрқиб қолди. Шу сабабли Британия Американи рози қилиш учун Қатар амирини ва унинг ташқи ишлар вазирини ҳокимиятдан четлатиб, шайх Ҳамднинг ўрнига унинг ўғли шайх Тамимни қўйди. Натижада Америка рози бўлди ва Қатарга қарши душманлик ишларини қилишдан тинчиб қолди. Чунки Америка янги амир «юмшоқроқ» сиёсат юргизади деб ўйлади… Шундай қилиб ишлар бир оз тинчигандек бўлди. Лекин ишлар инглизларнинг янги амирга чизиб берган роли бўйича Америка сиёсатига худди илгаридек яна ташвиш туғдира бошлади, бу ҳозир шундоқ кўриниб турибди… Иш Ҳодийга нисбатан шундай бўлган эди. Чунки Британия Али Солиҳни ҳокимиятдан кетказишга ва унинг ўрнига унинг ўринбосарини қўйишга розилик берган ва Америка буни қабул қилган эди…

3 – Ҳодий ҳам инглизлар одами бўлиб, у жанубдаги Британия бошқаруви шароитида тарбияланган. Ҳодий ўша даврдаги Британия бошқарувида «сиёсий зобит» деган номни олган кимсага, яъни минтақадаги хавфсизлик бўйича масъул бўлган зобитга ёқиб қолган биринчи кимса бўлди. Абдуроббиҳ Мансур ана шу зобитнинг шахсий тан соқчиси бўлиб хизмат қилди. Ўша зобит кейинчалик бирлашган қиролликнинг кўпгина араб пойтахтларидаги элчиси бўлди. Абдуроббиҳ Мансурнинг британияликлар билан алоқаси унга Британиядаги Сандхерст қироллик колледжига ўқишга кириш имконини берди. У бу колледжни 1968 йилда битирди ва миллий армия сафида хизмат қилиш учун ўзининг мамлакатига қайтди. Бу Британиянинг Жанубий Яманга «мустақиллик» бериши арафасида бўлган эди… Шундан кейин Ҳодий Яман жанубидаги халқ демократик республикасида хизмат қилди. 1986 йилда жанубий режимда бўлиниш юз берганидан кейин эса у Яман араб республикаси қуролли кучларида Солиҳ билан бирга ишлади ва 1986 йилдаги фуқаролик урушидан кейин қочиб кетган жануб кучларидаги минглаб аскарларни Яман араб республикаси қуролли кучлари сафига қўшишда муҳим рол ўйнади. Ҳодий 1994 йилда шимолий армияга жанубнинг ажралиб чиқишга бўлган уринишини бостиришда ёрдам берди. Қисқа муддат мудофаа вазири этиб тайинланиб турганидан кейин Ҳодий вице-президент мансабини эгаллади ва бу мансабда 2012 йилгача қолди. У вице-президент эканлигига қарамай Солиҳ даврида ҳақиқий ҳокимиятга эга эмас эди. Чунки ҳарбий разведка ва махфий хизмат каби муҳим стратегик мансабларга асосий масъулларни Солиҳнинг бир ўзигина ўзи ишонадиган одамларни тайинлар эди.

Ҳодийни Солиҳ даврида яшаган тинчгина киши ва оғир қарорларни қабул қилишда қатъийлик кўрсатолмайдиган шахс деб билишади. У президент бўлганидан кейин ҳам инглизларга содиқ бўлиб қолаверди. Шунинг учун у Британия элчиси Жейн Марриоттнинг мақтов-олқишини олди. Марют бундай деди: «Мен президент Ҳодийни яхши арбоб деб биламан, чунки у ғоятда оғир вақтда ишониб бўлмайдиган ишни амалга оширишга уринмоқда… Биз ислоҳотчиларни ва президент Ҳодийни салмоқли қўллаб-қувватлашимиз зарур». (Кўрфаз хабарлари, 2014 йил 21 март).

Шунинг учун демак у Американинг ана шу қутуриб қилаётган ҳамласи қаршисида Британия нуфузини сақлаб қолиш жиҳатидан Британия фойдасига бир муҳим ролни ўйнамоқда. Чунки у ўзини зоҳирда Солиҳга қаршидек қилиб кўрсатса-да лекин аслида у партияда Солиҳнинг қўли остидадир ва бундан воз кечолмайди. Демак дўстлар ўртасида бўлиб турадиган майда-чуйда ишларни ҳисобга олмаган иккаласининг ўртасидаги алоқа илиқдир! Масалан президент Ҳодийнинг стратегик тадқиқотлар бўйича маслаҳатчиси Форис Саққоф ахборот агентликлари Саудиянинг ҳозир Солиҳ билан Ҳодий ўртасида иккаласининг ўртасидаги келишмовчилик сабабли воситачилик қилаётгани ҳақида сўз юрита бошлаган пайтда бундай деди: «Солиҳ билан Ҳодий ўртасидаги алоқа Саудия аралашмайдиган кичик хусусиятлардир». (Умано газетаси, 2014 йил 22 июл)… Шундай қилиб демак Ҳодий Солиҳ билан ва Конгресс партияси билан қаттиқ боғланган. Маълумки Мансур Ҳодийни 2012 йил 21 февралда бўлиб ўтган президентлик сайловларида номзод қилиб кўрсатган шу Конгресс партиясидир. У президентликка ягона номзод бўлди… Шундан келиб чиқиб айтиш мумкинки, Ҳодий Британия сиёсати бўйича ва ўзига чизиб берилган рол бўйича кетмоқда. Бу рол унинг Америка нуфузига қизғин қарши турмаслигини, аксинча Британия услуби бўйича муросасозлик йўлини тутишини тақозо қилади. 

4 – Бу сиёсат Ҳодийнинг зоҳирда Солиҳ ва унинг одамларига қарши бўлиб кўринадиган ишларни қилишини, Америка билан унинг тобеларига нисбатан эса юмшоқ позицияда туришини тақозо қилар эди. Шундай ҳам бўлди. Чунки Британия Американинг малайларни сотиб олиб ва БМТ вакили ёрдамига таянган ҳолда армияга суқулиб кириб олиб ва диалогни идора қилиб Яманга қутуриб ҳужум қилишини сезди… Британия Американинг Британия нуфузини қисқартиришга уринишини давом эттиришига чек қўйиш учун одатдагидек Америка билан муроса қилиш ва уни рози қилиш йўлини тутиб Ҳодийга Американи рози қиладиган, лекин Британия нуфузига салбий таъсир қилмайдиган чораларни кўришни уқтирди. Шунинг учун Ҳодий қуйидагиларни амалга оширди:

а) Армия структураси, истеъфолар ва тайинланишлар деган нарсани бошлади… Масалан Ҳодий Солиҳга хайрихоҳ бўлган зобитларни, унинг ўғилларини, амакиларининг ўғилларини четлаштириб уларнинг ўрнига қўмондонларни тайинлади. Британия янги тайинланганларнинг ҳаммаси ёки асосий қисми ўзининг малайларидан иборат бўлишига амин эди. Чунки Али Солиҳ ўзининг ўттиз йиллик президентлик даврида армияни Америка малайларидан «тозалаб» бўлган эди. Ана шу ўзгаришлар шулардан иборат бўлди. Айтарли таъсир қилмайдиган баъзи кичик мартабадаги зобитларни ҳисобга олмаганда Британияга малай қўмондонлардан ҳеч ким истеъфога чиқарилмади. Бу ўзгаришлар Американи рози қилар ва Британия нуфузига кучли таъсир қилмас эди. Бундан ташқари бу ўзгаришлар Ҳодийни кучли президент қилиб кўрсатар эди. Чунки Ҳодий ҳақида у заиф президент ва бу ерда ундан устун кучлар бор деган тасаввур бор эди. Шунинг учун бу ўзгаришлар Ҳодийни одамлар олдида қайсидир даражада кучли қилиб кўрсатар, у эски режимнинг эркатойлари бўлган башараларни ўзгартириш чораларини кўра олади, деган тасаввурни берар эди!

б) Ҳодий 2014 йил 11 июнда Басиндва ҳукуматидаги вазирларни ўзгартириб бу ҳукумат таркибига Америкага малай бўлган икки вазирни киритди. Бири ташқи ишлар вазири Жамол Абдуллоҳ Саллол, иккинчиси молия вазири Муҳаммад Мансур Заммомдир. Ташқи ишлар вазири Жамол Абдуллоҳ Саллол 1962 йилда тўнтариш ясаб жумҳуриятни эълон қилган ва америкаликлар билан боғланган Абдуллоҳ Яҳё Саллолнинг ўғлидир. Жамол Саллол америкапарастдир. У Американинг Хопкинс университетини битирган ва олдин ўз мамлакатининг Эрондаги элчиси бўлиб ишлаган. У ўз мамлакатининг БМТдаги вакили ҳам бўлган. У 2012 йил августда Хавфсизлик Кенгашининг Америка малайи Башар Асад режимининг Сурия халқига қарши қилган жиноятларини қораловчи қарорини ёқлаб овоз беришдан бош тортган эди. Молия вазири Муҳаммад Мансур ҳам Америка университетларида таълим олган ва Америка тарбиясида ўсган, шунинг учун ўзининг америкапараст эканини кўрсатган. У 1996 – 1998 йиллар орасида Нью-Мексикодаги Америка қишлоқ хўжалиги вазирлигида экология ва таълим лойиҳаси директори этиб тайинланган.

в) Ҳодий Эронга ва унинг ортида турган Америкага малай ҳусийларга нисбатан – улар Имронни босиб олишган пайтда – юмшоқлик кўрсатди. Чунки Ҳодий ва унинг армияси деярли бетараф бўлиб турди. Буларнинг барчаси Американи рози қилиш учун эди. Ҳодий бу борада Американинг мақтовига ҳам эришди. Чунки Америка ташқи ишлар вазирлиги воизаси Жейн Псаки бундай деди: «Чунки биз Яман ҳукуматининг барча тарафлар ўртасида тинч йўл билан сулҳга эришиш мақсадида қуролли курашни тўхтатиш ва музокараларни бошлаш йўлидаги ҳаракатларини олқишлаймиз ва қўллаб-қувватлаймиз». (Сабаъ агентлиги, 2014 йил 10 июл).

г) Жамол ибн Умар (БМТ вакили) бошчилик қилган диалог конференцияси қарорларидан бири Яманни олти минтақа: Азал, Саба, Жанад, Тиҳома, Адан. Ҳазрамавтдан иборат федератив низомга айлантириш бўлди. Санъо эса махсус статусга эга бўладиган бўлди. Бу статус бўйича Санъо ҳеч қайси минтақанинг бир қисми бўлмайди. Адан ҳам алоҳида статусга эга бўладиган бўлди. Азал, Саба, Жанад, Тиҳома шимолий муҳофазалар бўлади, Адан ва Ҳазрамавт эса жанубий муҳофазалар бўлади… Бу ўртача (муросасоз) ечим Американи рози қилиш учундир. Чунки Британия ўзининг бутун Ямандаги нуфузи сақланиб қолиши учун Жанубий Яман шимол томондан бошқарилавериши керак деган фикрда бўлса, Америка Жанубий Яманни ажратиб ташлаш керак деган фикрда эди. Чунки Американинг жанубий ҳаракатланишдаги нуфузи кучлидир. Америка ҳусийларга Соида ва унинг атрофларида йўл ҳозирлаш лозим деган фикрда ҳам эди… Шундай қилиб федерал иттифоқ Американи вақтинча рози қиладиган ўртача ечим бўлди. Лекин Яман кейинчалик бу икки давлат ўртасидаги кураш майдони бўлади… Чунки Британия сиёсий доиранинг аксар қисми ўз томонида эканини кўриб турибди. Шунинг учун гарчи бу федератив иттифоқ қанотини қирқиб, ишларни илгариги ҳолатига қайтара олмаса ҳам ўзининг бу иттифоқда нуфузи давом этишига умид боғламоқда. Америка эса жанубий ҳаракатланиш ва ҳусийларда нуфузга эга. Сиёсий ва анъанавий доирада эса Американинг деярли таъсири йўқ.

Шундай қилиб демак Ҳодий Солиҳнинг ишларига зид бўлса ҳам Америка билан муроса қилиш ва уни рози қилиш қадамларини ташлади!

д) Ҳодий ўзининг Британия билан бошқа мақсадларда бўлган алоқаларини имкони борича яширишга уринди. Масалан у 2012 йил сентябр охирида Британияга сафар қилмоқчи бўлганида бу сафарни ўзининг Германия, Франция, Америкага қилган сафари доирасида қилди… 2013 йил августда Вашингтонга қилган сафари чоғида эса Саудияга – унинг инглизларга малай подшоҳи билан учрашиб унга ўзи билан америкаликлар ўртасида бўлиб ўтган нарсалар ҳақидаги ҳисоботни топшириш учун – кириб ўтди. Бу у ўзининг мамлакатига қайтишидан олдин бўлди!

5 – Кучлироқ эҳтимол шуки, албатта Америка бу ишларни яхши билади ва Ҳодийнинг ҳамон инглизларга содиқ қолаётганини ҳам яхши билади. Чунки Ҳодийнинг турли интервьюлари Эрон, жанубий ҳаракатланиш ва ҳусийлар каби Америка тобеларини танқид қилишдан холи бўлмайди, гарчи бу интервьюларда ҳусийларни номма-ном айтмаслик каби гоҳида тилёғламалик аралашиб турса ҳам лекин улар шундай танқиддан холи эмас. Масалан Саудиянинг «Шарқ» газетаси 2014 йил 1 апрелда бу ҳақда бундай деб билдирди: «Президент Ҳодий… Эронни Яман ичкарисида ҳамон ўйин қилаётганликда айбламоқда. У эронликлардан ўзларининг Яман борасидаги сиёсатларини қайта кўриб чиқишни талаб қилди. Ҳодий Эроннинг жанубий сепаратчи ҳаракатланишни ва шимолдаги диний жамоатларни қўллаб-қувватлаётганини таъкидлар экан у диний жамоатлар деганда ҳусийларга ишора қилиб ўтди». Қолаверса бу ишни янада аниқроқ кўрсатиб турган нарса шуки, инглизларга малай Саудия подшоҳи Абдуллоҳ Солиҳга ҳам, Ҳодийга ҳам ҳомийлик қилмоқда. Абдуллоҳнинг иккаласи билан алоқаси узилмайди, яширин эмас очиқ-ошкордир. Масалан «Қудсул Арабий» 2014 йил 18 июлда бундай деб ёзди: «Яман президентига яқин бир манбанинг маълум қилишича, Саудия подшоҳи Абдуллоҳ ибн Абдулазиз бир неча кун олдин ўзининг махсус маслаҳатчисини Яман пойтахти Санъога юборган… Маслаҳатчи Санъога қилган сафари чоғида Али Абдуллоҳ Солиҳ, президент Абдуроббиҳ Мансур Ҳодий ва генерал Муҳсин Аҳмар билан учрашган»… «Қудсул Арабий» ана шу мақоланинг ўзида бундай деб қўшимча қилди: «Солиҳ бошчилик қилаётган Халқ Умумий Конгресси партиясининг матбуот органи «Мийсоқ» газетаси ҳафтанинг бошида маълум қилишича Саудия подшоҳининг махсус вакили Санъога келган ва зиёрати чоғида президент Ҳодий ва собиқ президент Али Солиҳнинг ҳар бири билан алоҳида учрашган, газета ортиқча тафсилотларни бермади…».

Қолаверса ана шу дўстона учрашув айтишларига қараганда «қор эриб остидаги нарса кўриниб қолган» ҳайитда бўлди. Чунки Яманнинг ҳозирги президенти Абдуроббиҳ Мансур Ҳодий ва собиқ президент Али Адбуллоҳ Солиҳ иккаласи ёнма-ён туриб ҳайит намозини адо этишгани ҳақида ахборот воситалари ҳамда Би-Би-Си Арабий телевидениеси 2014 йил 28 июлда, рамазон ҳайитининг биринчи кунида хабар тарқатди.

Шунинг учун демак кучлироқ эҳтимол шуки Америка Али Солиҳ ва Ҳодий иккаласи ҳам битта манбадан «суғорилиши»ни яхши билади. Лекин Америка Ҳодийни Солиҳдан кўра ўзига оғири камроқ деб билади. Шунинг учун ҳам Америка Ҳодийни у ҳокимиятни ўз қўлига олганидан бери яхшилаб кузатиб турибди, Америка элчиси у билан қизғин алоқада. Буни Ҳодийни назорат қилиш деса ҳам бўлади, айниқса қарорларни чиқариш пайтида Америка уни яхшилаб кузатиб турибди… Бундан ташқари Америка БМТ номидан унинг вакили Жамол ибн Умарга қарорлар Америкага мақбул чегарада бўлиши учун диалог, конституция ва комиссияларни идора қилиш вазифасини ҳам юклади…

Шу билан бирга Ҳодийни бундай «назорат» қилиш Америка ишларни осонлик билан ўзининг фойдасига хизмат қиладиган йўналишда ушлаб тура олади, деган маънони англатмайди. Чунки Али Солиҳ ўзининг ўттиз йиллик бошқаруви даврида сиёсий доирада ва ҳарбий доирада Американинг таъсир ўтказа оладиган тобеларидан биронтасини қолдирмаган. Чунки Солиҳ инглизларга малай бўлмаган барча қўмондонларни ўлдиртириб юборди ёки истеъфога чиқарди. Айниқса Солиҳ бошчилик қилаётган Конгресс партияси ҳамон фаолият олиб бораётган экан демак Америка ишларни осонлик билан ўз чангалига ололмайди. Британия узоқ йиллардан бери шу партия ортида турибди… Лекин Америка Али Солиҳни четлатилганини ўзининг нуфузини Яманга каттароқ тарзда киритиш йўлидаги бир катта қадам деб ҳисоблади. Чунки Америка Ҳодий билан муомалада бўлиш Али Солиҳ билан муомалада бўлишдан кўра осонроқ деб билади. Шунинг учун Америка ўзининг уч асосий таянчининг таъсири Ҳодий даврида кучлироқ ва шиддатлироқ бўлишини кутмоқда. Ўша уч асосий таянч қуйидагилардир: Эрон орқали ҳусийларни қўллаб-қувватлашга ҳаракат қилиш, жанубий ҳаракатланишни қўллаб-қувватлаш ва ал-Қоидага қарши кураш деган баҳона билан ҳарбий аралашув. Лекин бу кутишнинг Америка истаётган натижаларини кафолатланмайдиган қилиб қўяётган нарса Британия, Али Солиҳ ва Конгресс партияси ҳам Ҳодийни қуршаб турган ва уни йўналтириб турган таянчлар эканлигидир.

Хулоса: юқоридагиларга асосланиб айтиш мумкинки, Ҳодий инглизларга ҳамон содиқ қолмоқда. Лекин у ўзига Британия томонидан чизиб берилган ролга мувофиқ иш юритмоқда. Бу рол Америка манфаатларига қизғин қарши чиқмаслик, аксинча Британиянинг Ямандаги нуфузини заифлаштирмасдан Америка билан муроса қилишдир.

Иккинчи: мудофаа вазирлигига қилинган ҳужумлар.

Бу ҳужумларнинг энг кўзга кўрингани қуйидаги иккитаси бўлди:

Биринчиси: 2012 йил 14 августда юз берган ҳужум бўлди. Ўшанда ахборот агентликлари жумҳурият гвардияси аскарлари мудофаа вазирлиги қароргоҳига ҳужум қилишганини, Али Абдуллоҳ Солиҳ ва унинг жумҳурият гвардиясига қўмондонлик қилаётган ўғли Аҳмад шу ҳужумга алоқадорликда айбланаётгани ҳақида ёзган эди. Ўша куни Яман президенти Ҳодий исломий конференция саммитида қатнашиш учун Саудияда сафарда эди. Ахборот агентликлари жумҳурият гвардияси президент Ҳодийнинг армия полкларини қайта тақсимлаш ҳақидаги қарорларига қарши чиққани ҳақида ёзган эди. Бу қарорлардан норози бўлганларга яқин манбалар эса норози бўлаётганлар молия комиссияси ўтган ҳафта худди шунга ўхшаш норозилик туриши тўхтатиш эвазига уларга ваъда қилган молиявий тўловлар берилишини талаб қилишаётганини таъкидлаган эди. Маҳаллий ахборот воситалари эса норози бўлаётган аскарларнинг мудофаа вазирлигининг «бу аскарлар ажралиб чиқишди» деган баҳона билан ўзларининг ойлик маошларини мусодара қилиш ҳақида қарор чиқарганидан жуда ҳайрон қолишгани ҳақида хабар тарқатди. Ҳолбуки мудофаа вазирлиги уларнинг маошларини тўлашни ваъда қилган эди. Кучлироқ тахмин шуки, бу амалиёт ўша пайтда миш-мишлар тарқалганидек мавжуд бошқарувни қулатиш учун тўнтариш ясашга уриниш бўлмаган, аксинча жумҳурият гвардиясидаги баъзи зобитларни истеъфога чиқариш ҳамда янги тайинловлар Америкага жиддий ўзгаришлар бўлиб кўриниши учун ишлаб чиқилган бир сценарий амалиёти бўлган. Энг кучли эҳтимол мана шудир. Чунки жумҳурият гвардияси Ямандаги ҳарбий ташкилотларнинг энг кучлиларидан биридир. Али Солиҳ ва унинг ўғлининг бу гвардиядаги нуфузи кучлидир. Шунинг учун агар Солиҳ истаса тўнтаришни осонлик билан амалга ошириши мумкин эди. Лекин у бундай қилмади. Аксинча Аҳмад Солиҳ бу гвардия қўмондонлигидан истеъфога чиқарилган ва элчи қилиб тайинланган пайтда исён кўтармади ва бирон ҳарбий амалиётга бошчилик қилмади… Юқорида баён қилганимиздек Солиҳ билан Ҳодийнинг «зуваласи бир жойдан» олинган бўлса Солиҳ ва унинг ўғли кимга қарши тўнтариш ясайди?! Шунга кўра демак кучлироқ эҳтимол шуки, ана шу уриниш ўша ўзгаришларни жиддий қилиб кўрсатиш учун ишлаб чиқилган бир сценарий амалиёти бўлган. Бу амалиёт янада қайноқ чиқиши учун унга аскарларнинг маошлари масаласи ҳам аралаштириб юборилди…

Иккинчиси: 2013 йил 5 декабрда юз берган ҳужум бўлди. Бунда ҳам мудофаа вазирлиги қароргоҳи ҳужумга учради… Яман президенти бу қароргоҳда шу ҳужумдан бир соат кейин йиғин ўтказгани эълон қилинди. Кучлироқ эҳтимолга кўра президент ҳужум чоғида ўша ерда бўлган, лекин вазирлик комплексининг бошқа жойида бўлган. Яман президентининг пресс секретари Яҳё Аросий 2013 йил 7 декабрда Американинг Сава радиоси билан бўлган мулоқотда бундай деди: «Президент Абдуроббиҳ Мансур Ҳодий мудофаа вазирлиги комплексига қилинган қўшалоқ ҳужумда нишонга олинди». Ўшанда дарҳол ал-Қоида ташкилоти бу ҳужумни амалга оширганликда айбланди. Чунки бу ташкилот номидан интернет сайтларда бу ташкилотнинг шу ҳужумдан масъул эканлигини даъво қиладиган баёнотлар нашр қилинди. «Ўрта Шарқ» газетаси 2013 йил 7 декабрда Яман манбаларининг сўзларини келтирди. Бу манбалар бу газетага ўзларининг «ал-Қоида баёнотлари борасида шубҳада эканликларини, бу баёнотлар фақат алдашга уриниш эканини» билдиришди. Газета текширув ўтказган комиссиянинг ҳисоботида келган «портлатишда қўлланган моддаларнинг кўпчилиги Эрон қурол-аслаҳалари ортилган кемаларда қўлга туширилган моддаларга мос келяпти, ана шу кемалар ўтган яқин ойлар ичида Яман соҳилларига етиб олишга уринган ва уларни Яман соҳилларида қўлга туширилган эди» деган мазмундаги баъзи нарсаларни ҳам келтирди. Инглизлар эса «Гардиан» газетаси орқали 2013 йил 22 ноябрда, яъни шу ҳодиса юз беришидан олдин Саудия разведкасининг ўша пайтдаги бошлиғи Бандар ибн Султоннинг ҳусийлар жамоати билан алоқаси борлигини билдиришди. Чунки бу жамоат етакчиларидан бири Солиҳ Ҳибра (у шу жамоат сиёсий кенгаши раиси ҳамдир) Лондон орқали Саудияга яширин сафар қилиб Бандар ибн Султон билан учрашган эди. У учрашувдан кейин ўзи билан улкан миқдордаги пул маблағини олиб келган. Газета бир Саудия манбасининг сўзларини ҳам келтирди. Ўша манбага кўра ҳусийлар Саудиядан молиявий ва ҳарбий ёрдам олиб туришади, улар Риёздан ҳар ойда маблағлар олиб туришади. Бандар ибн Султоннинг Америка малайи эканлиги, шунинг учун Америка режаларини амалга ошириши маълум. Демак кўриниб турибдики бу амалиёт президент Ҳодийга агар у Солиҳ тутган йўлдан юрадиган бўлса унинг ҳиқилдоғидан олиш осон экани ҳақида йўлланган бир таҳдид номасидир. Америка бу таҳдидни ўзининг малайи Бандар воситасида ва Эрондаги Америка малайлари томонидан бошқарилаётган ҳусийлар орқали қилган бўляпти. Шуни ҳам айтиш керакки, инглизлар малайи Саудия подшоҳи Абдуллоҳ Бандар ибн Султонни разведка бошлиғи вазифасидан четлатди. Чунки подшоҳ бир неча муҳим мансабларга инглизларнинг малайларини тўпламоқда ва у Яманда ва минтақадаги бошқа давлатларда инглизлар фойдасига бўлаётган ҳаракатга бошчилик қилмоқда.

Учинчи: охирида шуни айтамизки, мусулмонлар юртлари қачонгача мустамлакачи кофир давлатларнинг ўзаро кураши майдони бўлиб қолаверади?!Қачонгача Яманда Британия билан Америка ўртасидаги нуфуз талашув кураши давом этаверади?! Қачонгача бу икки мустамлакачи ўртасидаги кураш уларнинг маҳаллий ва регионал югурдаклари: бир томондан Саудия, қабилалар, Солиҳнинг партияси ва Ҳодий орқали, бошқа томондан эса Эрон, ҳусийлар ва жанубий ҳаракатланиш орқали давом этаверади?! Қачонгача имон ва ҳикмат аҳли гўё бу юрт ўзларининг юрти эмасдек бу курашни кузатиб томоша қилиб тураверишади?! Ҳақиқий ҳаракатга келмайдиларми ахир? Ҳақиқий қўзғолон кўтармайдиларми ахир? Ислом давлатини, рошид Халифаликни тиклаш учун ҳаракат қилаётганлар бирга ҳаракат қилмайдиларми ахир? Ана шундан кейин ҳақнинг ҳақлиги аён бўлиб ботил йўқ бўлиб кетади-ку ахир? Мана бу мустамлакачи кофир давлатлар уясига – агар ўшанда бирон уяси сақланиб қолса агар – қочиб қолади-ку ахир? Яман аҳли қачонгача тек томоша қилиб тураверади ахир? Қачонгача? Қачонгача?

6 шаввол 1435ҳ

2 август 2014м