Асосий муаммонинг ечими
بسم الله الرحمن الرحيم
Асосий муаммонинг ечими
2-қисм
Инсон қаердан келди?
وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِّن طِينٍ
(Қасамки), Биз инсонни (яъни Одам алайҳис-саломни) лойнинг мағзидан яратдик. (Мўъминун:12)
Уни нима кутяпти?
ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ * ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ
"Сўнгра, албатта, сизлар бундан кейин ўлгувчисизлар. Сўнгра, албатта, сизлар қиёмат куни қайта тирилтирилувчисизлар". (Мўъминун:15,16)
Нима учун яратилди?
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
"Жин ва инсонни фақат Менга ибодат қилиш учунгина яратдим". (Ваз-зариёт:56)
Бунинг натижаси нима?
فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى * وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكاً
"Агар Мен томонимдан сизга ҳидоят келганида ким ҳидоятимга эргашса, у адашмас ва бадбахт бўлмас. Ким менинг зикримдан юз ўгирса, албатта унга торчилик ҳаёти бўлур ва қиёмат куни уни кўр ҳолида тирилтирурмиз". (Тоҳа:123-124)
Инсон қаердан келди? Уни нима кутяпти? У қандай мақсад учун яратилди?
Инсон ҳаётидаги асосий муаммо — унга бу ҳаётнинг ҳақиқати, бу дунё ҳаётининг ундан олдинги ва кейинги нарсаларга алоқаси ҳақида умумий фикр беришлик билан ечилади. Асосий муаммонинг ечими топилган тақдирдагина бошқа муаммоларни ечиш осон бўлиб қолади.
Инсоннинг асосий ва иккинчи даражали муаммолари
Ҳар бир инсоннинг ҳаётида асосий муаммо туради. У инсоннинг сиғинишлик — тадайюн ғаризасидан келиб чиқади ва уни бир қанча саволларга жавоб излашга мажбур қилади. Топилган жавоб инсон ақлини қаноатлантириши ва унинг яратилиш табиати — фитратига мос келиши керак. Бу саволлар:
- Инсон қаердан келди?
- Нима учун яратилди?
- Келажакда уни нима кутяпти?
Бу саволлар инсоннинг болалик давридаёқ туғилади. У ота-онасидан "Мен қаердан келдим?" деб сўрайди. Унга жавоб топишади, лекин бу жавоб аниқ ва якунловчи бўлмагани учун болани қониқтирмайди. Шундан сўнг у яна саволини қайта беради. Синчков ақл ўзини қаноатлантирадиган жавобни олмагунча бу саволни қайта-қайта бераверади. Ота-она "биз туфайли дунёга келдинг" деб жавоб берса, аниқки бу савол яна давом этади "Ота-онаси ким туфайли дунёга келди?" Ота-онаси ҳар бир инсон ўз ота-онаси сабабли дунёга келиши керак деб жавоб беришади. Биз айтганимиздек жавоб аниқ ва якунловчи бўлмагунча бола савол беришда давом этаверади, чунки инсон мавжудлигида коинот билан чамбарчас боғлиқ. Бола савол бераётганида нафақат ўзи ҳақида, балки бутун инсоният, ҳаттоки Коинот ва унинг ташқарисидаги нарсалар ҳақида билгиси келади. Қачонки инсон барча мавжудотларнинг Яратувчиси Аллоҳ Таоло эканлигини билгандан кейингина бу муаммоли саволини қайтиб бермайди, чунки у атрофидаги нарсаларнинг махлуқ эканлиги, уларнинг чекланган ва нуқсонли эканлигини ва ҳар бир нарса табиатан тўлиқсизлиги туфайли ўзидан бошқага муҳтож эканлигини пайқайди.
Ундан сўнг бобосининг, қариндоши ёки қўшнисининг вафот этганини эшитгач, ота-онасидан "у қаерга кетди?"деб сўрайди. Болада ўлим ҳақида тушунча шакллана бошлайди, "бу қандай ҳодиса?" эканлигини билишни истайди, табиийки унда "ўлимдан кейин инсон билан нима содир бўлади?" деган савол келиб чиқади. Бола ақлини қаноатлантирадиган, қалбига хотиржамлик берадиган жавобни олмагунча саволини бераверади. Яъни ўлган одам ўз Яратувчининг олдига кетганини эшитгач, бу савол ниҳоясига етади.
Ундан сўнг болада учинчи савол пайдо бўлади: "Инсон нима учун яратилди?" "Унинг ҳаётининг мазмуни нимадан иборат?"
Инсон нима учун яратилди? Аллоҳ Субҳанаҳу Таоло бизни ва биз учун бутун Коинотни яратди. У биздан нимани кутяпти? У бизни нима учун яратди? Шунда жавоб келади:
"Жин ва инсонни фақат Менга ибодат қилиш учунгина яратдим". (Ваз-зариёт:56)
Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло бизларга қандай ибодат қилиб, бу ҳаётда қандай тўғри яшашни тушунтириш учун бизларга Пайғамбарларни юборди. Бундай жавобларни олгандан кейин инсоннинг қалби хотиржамлик топади.
Инсон қаердан келди? У нима учун яратилди? Уни нима кутяпти? Бу саволлар инсон ҳаётидаги асосий муаммо ҳисобланиб, у инсондан бу саволларга жавоб топишни талаб қилади. Бу жавоб эса Инсон, Ҳаёт, Коинот ҳақидаги ҳамда буларнинг дунё ҳаётидан аввалги Вужудга ва дунё ҳаётидан кейинги Ҳаётга алоқадорлиги ҳақидаги умумий фикр бўлиб ҳисобланади. Жавобларнинг батафсил бўлишлигини ҳожати йуқ, бу саволларга умумий жавоб топишликнинг ўзи кифоя қилади. Гарчи баъзи бир олимлар учун бу оламнинг қандай пайдо бўлганини ўрганиш зарурияти бўлса ҳам, умумий фикр пайдо қилиш учун бу нарсанинг кераги йўқ.
Юқорида айтиб ўтганимиздек, бундай саволлар ҳар бир одамда турли вазиятларда пайдо бўлади ва уни жавоб излашга мажбур қилади. Чунки бу — сиғинишлик, тадайюн ғаризасининг бир кўриниши ҳисобланади. Бу ғаризани қондирилмаса, яъни инсон бу саволларга жавоб топмаса, албатта бу нарса уни ўлимга олиб бормайди, балки унда безовталик, туғён пайдо қилади. Бунинг натижасида у қийналади, ҳаётнинг мазасини ҳис қилмайди, ақли эса хотиржамлик топа олмайди. Биз ҳаёт ҳақидаги асосий саволларга тўғри ва ишончли жавоб топа олмаган кўпчилик инсонларнинг туганмас изтироблар ичида яшаётганини кўрамиз, чунки бу уч саволга жавобнинг йўқлиги уларга муаммоларни келтириб чиқаради.
Бу уч саволга ақл асосида тўғри жавоб топган инсон нима учун яшаш ҳақидаги мақсадни аниқлаб олади. Ўзи учун тўғри турмуш тарзини шакллантиради, ўзи учун амаллар ўлчовига, бахт, ҳақиқий туйғулар, фикр ва тушунчалари учун ўлчовга эга бўлади. Бу жавоблар ёрдамида яхши ва ёмонни, фойда ва зарарни ажратишни ўрганади. Ҳаётий ишларга нисбатан, ўзининг ўтмиши, ҳозири, келажагига нисбатан ҳамда унга нима бўлиши мумкинлиги билан боғлиқ бўлган масалалар бўйича ўз позициясини белгилайди. Шундай ҳолатлар бўлади-ки, улар қаршисида ўзининг кучсиз эканлигини тушунади. Уни кечалари хотиржам ухлашига қўймаётган муаммолар, яъни ажал, ризқ, таваккул, қазо ва қадар масаласи, ҳидоят ва залолат, ёрдам ва нусрат, фойда ва зарар, яхшилик ва ёмонлик, ҳалол ва ҳаром каби масалалар ўз ечимини топади. Шу тариқа инсон ҳаёт ҳақидаги энг тўғри ва энг юксак тушунчаларга эга бўлади, унда ҳаёт ҳақида тўғри тасаввур пайдо бўлади. Ҳайвонларга ўхшаб ўз нафсининг қули бўлмайди. У инсонни чиройли суратда яратган ва унга бу дунёда ҳам, охиратда ҳам саодатга эришадиган тўғри йўлни кўрсатган Яратувчисини улуғлай бошлайди.
Махсус Ҳизб ут-Таҳрир Марказий Матбуот идораси радиоси учун
Абу Муҳаммад (Халифа Муҳаммад)
