بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

КАПИТАЛИСТИК ШИРКАТЛАР

Кооператив жамиятлар

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Мақолаларимиз орқали сизларга Капиталистик ширкатлар бўлимининг Ҳиссадорлик ширкати мавзусида унинг таърифи, воқеси, фаолияти, ширкатни тасарруфи ва акциялари ҳақида тўлиқ маълумотларни тақдим қилдик ва шу билан бирга бу ширкатни Исломга зид эканлигини асосли далиллар билан исботлаб бердик. Бугунги мақоламизда яна бир капиталистик ширкат Кооператив жамиятлар ҳақидаги маълумотлар билан таништирамиз.

Кооператив жамиятлар

Кооператив капиталистик ширкатларнинг бир туридир. У гарчи кооператив жамият, деб номланса-да, аслида ширкатдир. Чунки унда бир гуруҳ шахслар ўзлари шуғулланадиган фаолият бўйича шерик бўлиб иш қилишга келишиб оладилар. Кооператив одатда савдо шаклида пайдо бўлиб, аъзоларига ёрдам бериш ёки уларнинг муайян иқтисодий манфаатларини кафолатлашни мақсад қилиб олади. У ҳам ширкат каби юридик шахсга айланади. Шу билан у бошқа жамиятлардан фарқ қилади. Чунки бошқа жамиятлар иқтисодий манфаатлардан батамом холидир. Кооператив бошқаларнинг манфаати учун эмас, ўз аъзоларининг фойдасини кўпайтириш учун ишлайди. Бу эса унинг иқтисодий фаолияти билан аъзоларнинг иқтисодиёти ўртасида мустаҳкам алоқа ўрнатилишини талаб қилади.

Кооператив жамият бир неча аъзолардан ташкил топади. Гоҳида еттита, гоҳида ундан оз, баъзида ундан кўп бўлиши мумкин. Лекин у фақат икки шахсдангина ташкил топмайди. У икки хил бўлади:

1) Таъсисий улушларга эга бўлган ширкат бўлиб, шу улушларни қўлга киритган ҳар бир одам шериклик сифатини олиши мумкин.

2) Таъсисий улушларсиз тузилган ширкат бўлиб, йиллик шериклик бадалини тўлаш билан унга аъзо бўлинади. Бадални умумий жамият йиллик йиғинида белгилаб беради.

Кооперативда қуйидаги бешта шарт тўла топилиши лозим:

1) Кооперативга шерик бўлиш эркинлиги бўлиши керак.  Хоҳлаган шахс олдин кирган аъзоларга қандай шартлар қўйилган бўлса, ўшандай шартлар билан ҳамда кооперативнинг низомлари, чекловлари, эҳтиёткорлик сифатидаги шартлари унга татбиқ этилиши билан унга аъзо бўлиши мумкин. Бу чекловлар қишлоқ аҳолисига қўлланадиган маҳаллий тусдаги чеклов бўладими, сартарошлар каби ҳунарга оид бўладими, фарқи йўқ.

2) Кооперативчилар ҳуқуқ борасида тенг бўлишлари лозим. Уларнинг энг эътиборлиси овоз бериш ҳуқуқидир. Ҳар бир шерикка битта овоз ҳуқуқи берилади.

3) Улушларга муайян фойдани белгилаш. Айрим кооператив ширкатлар доимий ҳиссадорларга фойдалардан бериш имкони туғилганда муайян фойдани беради.

4) Фойдаларнинг ортиқчасини қайтармоқ.  Соф фойдалар аъзоларга қайтарилади. Бунда соф фойда кооператив хизматлари ва жиҳозларидан одамларнинг фойдаланиши ёки сотиб олишидан иборат кооператив билан биргаликда ўтказган операциялари миқдорига қараб аъзоларга қайтарилади.

5) Захира маблағ ўтказиш билан кооператив бойлигини ташкил қилишнинг лозимлиги.

Ширкатни бошқариш, унинг ишлари билан бевосита шуғулланиш орқали тасарруфни ҳиссадорлардан иборат умумий жамият тарафидан сайланадиган бошқарув мажлиси ўз қўлига олади. Сайловда ҳар бир ҳиссадор акциялари қанча бўлишидан қатъий назар бир овозга эга бўлади. Юзта акциялик билан битта акцияликнинг фарқи бўлмайди.

(давоми бор)

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

24.01.2019й.