ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Учинчи: Танфиз вазирлари

(1)

Танфиз вазири халифа ишларни ижро қилиш, кузатиб бориш ва адо этишда ўзига ёрдамчи қилиб тайинлаган вазирдир. У халифа билан давлат жиҳози, фуқаро ва хориж ўртасидаги воситачидир. Халифа томонидан бўлган нарсаларни уларга ва улардан бўлган нарсаларни халифага етказиш вазифасини адо этади. Демак, у ишларни бошқарувчи ҳам, ишларга тайинланган ҳам эмас, балки ишларни ижро этишда бир ёрдамчидир. Шунинг учун унинг иши идорий ишлардан бўлиб, ҳукм-бошқарув сирасига кирмайди. Унинг идораси ички ва ташқи жиҳатларга тааллуқли халифа томонидан чиқарилган фармонларни ижро этиш ҳамда ана шу жиҳатлардан халифага келадиган нарсаларни унга етказиб туриш жиҳозидир.

Демак, бу идора халифа билан бошқалар ўртасидаги воситачи бўлиб, халифа томонидан бўлган нарсаларни уларга ва улардан бўлган нарсаларни халифага етказиш вазифасини адо этади.

Танфиз вазири Расулуллоҳ ﷺ ва Хулафои рошидинлар даврида «котиб», деб аталган. Кейинчалик хат ёки мактублар девони соҳиби (бошлиғи), деб атала бошлади. Кейинчалик эса, иншо котиби ёки иншо девони соҳиби, дейилди. Сўнгра фақиҳлар унга «танфиз вазири», деб ном бердилар.

Халифа ҳукм, ижро этиш ва одамлар ишларини бошқариш билан шуғулланувчи ҳокимдир. Ҳукм, ижро этиш ва бошқаришда эса, идорий ишларга муҳтож бўлинади. Бу эса, ўз навбатида, халифалик масъулиятларини адо этишда зарур бўлган ишларни идора қилиш учун халифа билан бирга иш олиб борадиган бир махсус жиҳозни вужудга келтиришни тақозо қилади. Шу боис халифа тарафидан тайин қилиниб, ҳукм ишлари билан эмас, балки идорий ишлар билан шуғулланувчи бир ижроий ёрдамчини вужудга келтириш зарур бўлиб қолди. Унинг иши ҳукмда эмас, идорий ишларда халифага ёрдам беришдан иборат. Унда тафвиз муовинига ўхшаб бирор ҳукм чиқаришга ҳуқуқ йўқ. Шунинг учун у волийни ҳам, омилни ҳам тайинламайди ва одамларнинг ишларини бошқармайди. Балки қиладиган иши халифа ё тафвиз муовини тарафидан чиқарилган ҳукм ва идора ишларини ижро этишдан иборатдир. Шунинг учун ҳам уни танфиз муовини (ижроий ёрдамчи), деб аталди. Фуқаҳолар «вазир» сўзи луғатда ёрдамчи маъносини англатганига асосланиб, уни танфиз вазири, яъни танфиз муовини, деб атадилар. Улар шундай дейишган: Бу вазир халифа билан фуқаро ва волийлар ўртасидаги воситачи бўлиб, халифанинг фармонларини бажаради, чиқарган қарорларини, ҳукмларини ижро этади, волийлар тайинлангани, қўшин ва ҳимоячиларнинг тайинлангани ҳақида одамларга хабар қилиб туради, халифага одамлардан келган нарсалар ва янгиликлар ҳақида ахборот бериб туради. Улар борасида халифанинг буйруғига биноан иш тутиш учун шундай қилади. Демак, у ишлар устидан бошқарувчи ҳам эмас ва уларга тайинланган ҳам эмас, балки ишларни ижро этишда ёрдамчидир. У бугунги кундаги давлатлар президентлари канцелярияси (девони) бошлиғига ўхшайди.

Шунинг учун ҳам танфиз муовини тафвиз муовинига ўхшаб, халифага бевосита боғлангандир. У халифанинг яқин одами бўлиб, қиладиган иши халифага қаттиқ боғлиқ бўлганлиги боис хоҳ тунда, хоҳ кундузи бўлсин, халифа билан ёлғиз учрашиш ва унга хабар етказишни тақозо этади. Бу эса, шариат ҳукмларига кўра аёл кишининг шароитига тўғри келмайдиган лавозимдир, шунинг учун ҳам танфиз муовини эркак киши бўлади. Шунингдек, танфиз муовини халифанинг энг яқин кишиси бўлгани боис ҳамда Аллоҳ Таолонинг ушбу қавлига биноан, кофир бўлиши ҳам мумкин эмас, балки мусулмон бўлиши лозим:

}يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لاَ يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ{

– “Эй мўминлар, ўзингиздан бошқаларни (яъни ғайридинларни) сирдош-дўст тутманглар! Улар сизларга зарар етказишда кучларини аямайдилар ва сизларни қийинчилик-машаққатларга дуч келишингизни орзу қиладилар. Уларнинг сизларни ёмон кўришлари ўз оғизларидан ошкор бўлди. Дилларидаги (адоватлари) эса янада каттароқдир”.                                                       (Имрон:118)

Ўзига ғайримусулмонлардан яқин киши қилиб олишдан халифани қайтариш шу оятда очиқ кўриниб турибди. Шунинг учун танфиз муовини кофир бўлиши мумкин эмас, балки худди тафвиз муовинидек, халифага бевосита боғланганлиги ва ундан ажрамаслиги боис, албатта мусулмон бўлиши керак. Танфиз муовини эҳтиёжга қараб ҳамда халифа билан бошқалар ўртасида воситачилик қиладиган ишга қараб биттадан кўп бўлиши жоиздир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими

04.05.2021й