بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Суғориш иншоотлари ва бошқа нарсалар бор ерни ижарага бериш ва музораа ҳукми ҳақидаги саволга жавоб

Ассаламу алайкум ва роҳматуллоҳи ва барокатуҳ

Ерни ундаги суғориш иншоотлари ва бошқа нарсалар билан бирга ижарага бериш хусусида савол

Мен Тунислик биродарингиз Висом Андалусийман…

Исломда иқтисод низоми китобининг 139 саҳифасида қуйидагилар келган: «Ер эгаси ерини ижарага беришга мутлақо ҳаққи йўқ. Ернинг фақат манфаатига эгалик қиладими ёки ҳам манфаати ва ҳам аслига эгалик қиладими фарқи йўқ…». 140 саҳифада эса қуйидагилар келган: «Аммо Росулуллоҳ САВнинг Хайбар ерларини ҳосилнинг ярми эвазига ижарага беришлари юқорида айтилган нарсалар жумласига кирмайди, чунки Хайбар ерлари дарахтлардан иборат бўлиб, текис ер эмасди…». Ерни экин экиш учун ижарага бериш масаласининг ҳукми аниқдир. Чунки ҳукм маноти «экин экиш учун ажратилган ер»дир. Хайбар ерига тааллуқли нарса борасидаги ҳукм маноти эса ўзгарган (бошқа)дир. Чунки у ер дарахтзор бўлган. Дарахт эса эгасининг мулкига киради. Дарахт ердан бошқадир. Агар у ерда бирон ер бўлса у унга (дарахтга) тобедир…

Аммо бизда қудуқ ёки сув тўпланадиган ҳовуз каби суғориш иншоотлари ёки давлат деҳқонларга бирон тўлов эвазига ўтказиб берадиган суғориш каналлари ва сувни экинларга етказиб бериш ўтказилган каналлар (масалан томчилатиб суғориш каналлари) бор ерда уй-жой, отхона, салқинлатилган уйлар, даволаниш жиҳозлари, деҳқон учун зарур бўлган ва ерга қўшиб бериладиган экин экиш қуроллари бўлиши мумкин.

Савол:

1 – Ҳукм маноти (ер) – агар у теп-текис ер бўлмай, жиҳозлар ва иншоотлар мавжуд ер бўлса – ўзгаради деб айтиш мумкинми?

2 – Агар ер зийнатли ўсимликларни етиштириш ёки ҳайвонлар боқиш каби деҳқончилик маҳсулотларини етиштириш учун ажратилмаган бўлса бунда ҳам ҳукм маноти ўзгарадими?

3 – Мана шу ҳолатларда ерни ижарага бериш жоиз бўладими?

Вассаламу алайкум ва роҳматуллоҳи ва барокатуҳ.

Жавоб:

Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳи ва барокатуҳ

1 – Теп-текис деганнинг маъноси экин экиладиган ердир, яъни экин учун ажратилган, лекин экин экилмаган ердир. Бу ерни экин экиш учун ижарага бериш ҳаромдир. Бунга далиллардан баъзиси қуйидагидир:

Рофеъ ибн Худайж ривоят қилиб деди: «биз Росулуллоҳ САВ даврида мухобара қилар (ерни экин экиш учун ижарага берар) эдик, амакимлардан бири келиб: Росулуллоҳ САВ биз учун фойдали бўлган бир ишдан наҳий қилдилар, Росулуллоҳ САВга итоат этиш биз учун янада фойдалироқ, янада фойдалироқ, деди. Биз: у нима экан? – дедик. У айтдики: Росулуллоҳ САВ:

«مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا أَوْ لِيُزْرِعْهَا أَخَاهُ، وَلا يُكَارِيهَا بِثُلُثٍ وَلا بِرُبُعٍ وَلا بِطَعَامٍ مُسَمًّى»

«Кимнинг ери бўлса унга экин эксин ёки экин экиш учун биродарига берсин, уни учдан бирига ҳам, тўртдан бирига ҳам ва бир муайян таом эвазига ҳам ижарага бермасин», дедилар. Бу ҳадисни Абу Довуд чиқарди. Мухораба музораадир.

2 – Аммо агар ер теп-текис бўлмаса, яъни парвариш қилинадиган дарахт экилган бўлса, бу ҳолатда уни ижарага беришни мусоқот деб аталади ва у жоиздир. Ҳатто дарахт орасида экин экиладиган текис майдонлар бўлса ҳам. Чунки у бу ҳолатда дарахтга тобе бўлади. Демак дарахтни парваришлаш асосий ишдир. Мусоқотнинг жоизлигига далиллардан баъзиси қуйидагидир:

Бухорий Нофеъдан чиқаришича, Абдуллоҳ ибн Умар РА унга ушбуни хабар қилган:

«أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَامَلَ خَيْبَرَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا مِنْ ثَمَرٍ أَوْ زَرْعٍ، فَكَانَ يُعْطِي أَزْوَاجَهُ مِائَةَ وَسْقٍ ثَمَانُونَ وَسْقَ تَمْرٍ وَعِشْرُونَ وَسْقَ شَعِيرٍ…»

«Набий САВ Хайбар билан ундан чиқадиган мева ёки экиннинг ярми эвазига муомала қилдилар, Пайғамбаримиз завжаларига юз васақ: саксон васақ хурмо ва йигирма васақ арпа берар эдилар…».

Чунки Хайбар ери дарахтзор бўлган, дарахтлар орасида экин майдонлари бўлган. Бу ҳадисдан аниқ кўриниб турибди

«ثَمَانُونَ وَسْقَ تَمْرٍ وَعِشْرُونَ وَسْقَ شَعِيرٍ…»

«Саксон васақ хурмо ва йигирма васақ арпа…». Демак кўпроғи дарахт бўлган. Шунинг учун Росулуллоҳ САВ унга нисбатан бир муайян тўлов эвазига муомала юритдилар. Яъни Пайғамбаримиз у ерга дарахт экилганлиги учун уни ижарага беришга ижозат бердилар. Буни мусоқот, яъни дарахтни парваришлаш, деб аталади…

3 – Аммо агар экин учун ажратилган ерни – яъни сизларда Сания деб аталадиган ерни, у ерда ўзингиз айтган қудуқ ёки суғориш каналлари каби иншоотлар, уй-жой, отхона каби баъзи бинолар бор бўлса, ернинг қолгани эса экин экилмаган бўлса – экин экиш учун ижарага бериш жоиз бўлмайди. Бунда у ердаги мавжуд суғориш каналлари ёки бинолар таъсир қилмайди. Чунки у модомики экин экилмаган экан теп-текис деб ҳисобланади.

Кўриниб турибдики сизга теп-текис деган сўзнинг маъноси тушунарсиз бўлган. Шунинг учун сиз теп-текис ер – иншоотлар ва жиҳозлар мавжуд бўлмаган ердир, деб ўйлагансиз. Ҳолбуки бу ўринда теп-текис ер дейилганда экин экилмаган ер тушунилади. Шундай қилиб демак экин экилмаган ер теп-текис ҳисобланади, ҳатто унда бирон уй бор бўлса ҳам, модомики ижарага бериш унга экин экиш учун экан шундай бўлади.

4 – Аммо ерни деҳқончилик маҳсулотларидан бошқа нарса учун, яъни экин экишдан бошқа нарса учун ижарага беришга келсак у жоиздир, бунда ҳеч қандай зарар йўқ. Чунки ҳаром қилинган нарса музораадир. Масалан бирон саноат маҳсулоти ишлаб чиқариш мақсадида бирон фабрика қуриш учун ёки ерни автомашиналар турадиган жой қилиб олиш учун ёки сотиладиган товарлар кўргазмаси учун ёки чорва ҳайвонлари боқиш учун ижарага бериш буларнинг барчаси ҳаром эмас, жоиздир, чунки у музораа учун берилмаяпти. Бунга ерни зийнатли (манзарали) ўсимликларни етиштириш учун – агар бу ўсимликлар ижарага берилаётган ерга экилмаган бўлса, балки махсус идишларга ва ҳовузларга экиладиган бўлса – ижарага бериш ҳам мумкин. Бу масалан атиргуллар каби зийнатли ўсимликлар етиштириладиган гулхоналардан маълумдир, чунки бунда ер фақат экиладиган ҳовузлар қўйиладиган бир жой қилиб олинади, ўсимликлар ерга эмас ана шу ҳовузларга экилади. Шунинг учун бу ҳолатда ерни ижарага бериш ҳаром бўлмайди, чунки бу музораа эмас, шунинг учун унга музораа ҳаромлиги далиллари тўғри келмайди, балки ижара жоизлиги далиллари остига киради.

Биродарингиз Ато ибн Халил Абу Рашта                                      

4 зул-ҳижжа 1435ҳ

28 сентябр 2014м