Марказий Осиёда Европа Иттифоқи ва Россия ўртасидаги хавфсизлик учун кураш
Марказий Осиёда Европа Иттифоқи ва Россия ўртасидаги хавфсизлик учун кураш
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
10-11 июл кунлари Душанбеда Европа Иттифоқи (ЕИ) ва Марказий Осиё (МО) давлатлари ўртасида хавфсизлик масалалари бўйича муҳим учрашувлар бўлиб ўтди. Бу икки кунлик тадбирлар ЕИнинг минтақа хавфсизлигига нисбатан жиддий ташвишини ва Марказий Осиёнинг Европа учун хавфсизлик кафолати бўла олиш салоҳиятини яққол кўрсатди.
10 июл куни ЕИ ва МО давлатлари Душанбеда терроризмга қарши кураш бўйича ўзларининг биринчи мулоқотини ўтказди. ЕИ томони Тожикистон, Қирғизистон, Қозоғистон, Туркманистон ва Ўзбекистон вакиллари билан учрашиб, терроризмга қарши курашга оид кенг кўламли масалаларни, шу жумладан, террористик таҳдидни баҳолашни муҳокама қилди. Улар, шунингдек, радикаллашувга қарши кураш, жиноий жавобгарликка тортиш, қайтганларни реабилитация қилиш ва реинтеграция қилиш ҳамда агрессив онлайн тарғиботга қарши курашиш чораларини ўз ичига олган аниқ ҳамкорлик йўналишларини муҳокама қилдилар. Европа Иттифоқи аксилтеррор чораларини қонун устуворлиги ва инсон ҳуқуқларига риоя қилиш тамойилларига асослаш муҳимлигини эслатди.
Эртасига 11 июл куни ЕИ ва МО давлатлари – Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон Душанбеда сиёсат ва хавфсизлик бўйича йиллик юқори даражадаги мулоқотнинг 12-йиғилишини ўтказди. Сиёсат ва хавфсизлик бўйича юқори даражадаги мулоқот МО давлатлари ва ЕИ ўртасидаги кенгайиб бораётган ҳамкорлик доирасида, 2025 йил 27 мартда Ашхободда бўлиб ўтган Ташқи ишлар вазирларининг 20-учрашувидан ва 2025 йил 4 апрелда Самарқандда бўлиб ўтган ЕИ ва МО ўртасидаги тарихий биринчи саммитдан сўнг бўлиб ўтди. Бу эса ЕИ ва МО муносабатларини стратегик шериклик даражасига кўтарди.
Йиғилишда Россиянинг Украинага қарши ҳарбий агрессияси, шунингдек, Яқин Шарқ ва Афғонистондаги вазият натижасида юзага келган умумий глобал ва минтақавий хавфсизлик муаммолари муҳокама қилинди. Иштирокчилар хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликни фаоллаштиришга келишиб олдилар. ЕИ ушбу саъй-ҳаракатларни қўллаб-қувватлашга тайёрлигини тасдиқлади. Учрашув, шунингдек, дезинформация, кибер ва гибрид таҳдидлар каби юзага келаётган хавфсизлик таҳдидлари бўйича фикр алмашиш учун имконият бўлди. Барча иштирокчилар жорий беқарор геосиёсий вазият иккала минтақанинг хавфсизлиги, барқарорлиги ва иқтисодий ривожланишига катта таъсир кўрсатаётганини тасдиқлашди.
Бундан ташқари, мулоқот давомида терроризм ва зўравон экстремизмга қарши кураш, чегараларни бошқариш ва гиёҳванд моддаларнинг ноқонуний айланиши, шунингдек, сув ресурсларини бошқариш ва ўзаро боғлиқликни таъминлаш каби қатор асосий масалаларда минтақавий ҳамкорликни мустаҳкамлаш муҳокама қилинди.
Табиий савол туғилади: ЕИнинг шошилинч хавотирлари ортида нима турибди?
Россия Афғонистон Ислом Амирлигини расман тан олиши ортидан хавфсизлик ва иқтисодий жиҳатдан минтақа жиловини қўлга олиш ва минтақавий сиёсатда асосий ўйинчига айланиш имкониятига эга бўлди. Бу эса ЕИнинг Марказий Осиёдаги хавфсизлик ва транзит лойиҳаларига соя солади.
Франция ва Германия томонидан тарқатилган ҳужжатда: “Янги ҳокимиятнинг сиёсий легитимлигини тан олиш босим ўтказиш воситаси сифатида қўлланилиши мумкин”, – деб ёзилади.
“Хитой аллақачон Толибонни тан олди. Россия ҳам шундай қилади… Бу вазият геосиёсий кучлар мувозанатини ўзгартириши аниқ”, – деб таъкидлаган эди Жозеф Боррелл ЕИ Парламенти олдидаги чиқишида.
ЕИнинг асосий эътибори “Global Gateway” лойиҳаси доирасида Марказий Осиё орқали ўтадиган “Ўрта йўлак”ка қаратилган. Бу йўлак Хитойдан Европага Каспий денгизи ва Жанубий Кавказ орқали ўтувчи муқобил транспорт йўналиши бўлиб, ЕИ учун стратегик аҳамиятга эга. Чунки “Ўрта йўлак” минтақа бойликларини ташиб кетиш билан бирга, ЕИнинг Марказий Осиё ва Жанубий Кавказдаги таъсирини оширишга хизмат қилади. Россиянинг “Толибон” ҳукуматини тан олиши эса, расмий дипломатикадан ташқари геостратегик таъсир қуролига айланмоқда. Россия “Толибон” билан келишувлар орқали Марказий Осиё орқали ўтувчи логистика йўналишларини, жумладан, “Ўрта йўлак” ва Туркманистон орқали Осиё–Европа транзитини назорат қилиш ва жиловлаш имкониятига эга бўлади. Бу билан у ЕИ ва Хитойнинг минтақавий транзит манфаатларига таъсир кўрсата олади. Шунинг учун Россиянинг Афғонистон орқали минтақадаги геосиёсий таъсирини кучайтириши ЕИнинг “Ўрта йўлак” лойиҳасини хавф остида қолдириши мумкин. Шунингдек, Россия Афғонистонни иқтисодий ва хавфсизлик жиҳатдан Марказий Осиё билан боғлаб қўйса, минтақадаги давлатлар Москва билан келишувларга қарам бўлиб қолади ва бу ЕИнинг “стратегик ва барқарор шерик” сифатидаги нуфузини пасайтиради.
Бундан ташқари, ЕИнинг “Толибон”га нисбатан позицияси асосан уларнинг инсон ҳуқуқларига, аёллар ва қизлар ҳуқуқларига риоя қилиши, инклюзив ҳукумат тузиш ва “Ал-Қоида”, “Таҳрики Толибон Покистон”, “Ўзбекистон Исломий Ҳаракати”, “Жамоат Ансоруллоҳ” каби “террористик” гуруҳлар билан алоқаларни узиш каби шартларга боғлиқ. ЕИ расмийлари ушбу шартлар бажарилмагунча “Толибон”ни расман тан олмасликларини бир неча бор таъкидлаган. Шунинг учун ҳам улар Россиянинг “Толибон” ҳукуматини, улар юқоридаги шартларни бажармаган бўлса-да, расман тан олиши “Толибон”га ЕИ айтаётган инсон ҳуқуқларининг бузилишига, Исломий гуруҳлар билан ҳамкорлигига, инклюзивликдан воз кечишига яшил чироқ ёқиб беришидан қаттиқ хавотирда. Бу эса “Толибон”га ўз ҳаракатлари учун жавобгарликдан қочиш имкониятини бериб, бу ҳаракатларни халқаро даражада “қабул қилиниши мумкин” деб кўрсатади.
Хулоса қилиб айтганда, ЕИнинг хавфсизлик бўйича “бонг уриши” Россиянинг Афғонистон орқали минтақавий жиловни ўз қўлига олишга уринишига жавобан, хавфсизлик ҳамкорлиги доирасида МО режимларини ўз таъсир доирасида сақлаб қолиш ва минтақадаги хавфсизлик ва транзит соҳасидаги ташаббусларини бой бермаслик, шунингдек, стратегик транспорт йўлакларининг хавфсизлигини таъминлаш мақсадида халқаро ва минтақавий таҳдидларга қарши курашиш орқали геостратегик манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилган.
Россия ва Европа Иттифоқи каби мустамлакачи давлатлар Марказий Осиё ҳукуматлари билан имзолаётган ҳар қандай иқтисодий ва хавфсизлик бўйича ҳамкорлик келишувларидан минтақа халқларининг эмас, балки фақат ўзининг хавфсизлиги ва иқтисодий барқарорлигини таъминлашни кўзлайди, холос. Шундай бўлиши ҳам табиий. Чунки аслида Умматнинг ҳимояси ёлғиз Рошид Халифалик давлати соясидагина кафолатланади.
Расулуллоҳ ﷺ дедилар: “Имом (Халифа) қалқондир. Унинг ортида туриб жанг қилинади ва у билан ҳимояланилади”.
Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон Матбуот бўлими аъзоси Иззатуллоҳ
17.07.2025й
