Хабар ва изоҳ

С5+1 саммити Американинг Марказий Осиёни ўз орбитасига тортишдаги муҳим қадамидир

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Хабар: Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев АҚШ Президентининг расмий қароргоҳи – Вашингтон шаҳридаги Оқ уйда бўлиб ўтган Марказий Осиё мамлакатлари ва АҚШ етакчиларининг “С5+1” форматидаги саммитида иштирок этди. (president.uz 06.11.2025й)

Изоҳ: Америка президенти Дональд Трамп раислигида ўтган тадбирда Марказий Осиёнинг беш республикаси президентлари иштирок этди. Қайд этиш жоизки, илк бор C5+1 форматида АҚШ президенти Марказий Осиё раҳбарларини Оқ уйда қабул қилди. Бу тарихий йиғин форматнинг 10 йиллик юбилейи шарафига ўтказилди. Мазкур саммит олдидан АҚШ Сенати “C5+1 дипломатик платформасининг стратегик аҳамиятини эътироф этиш ҳамда Қўшма Штатлар ва Марказий Осиё мамлакатлари ўртасидаги шерикликни чуқурлаштириш” резолюциясини бир овоздан қабул қилди. АҚШ Сенати резолюциясида шундай дейилган:

– минтақавий суверенитет, барқарорлик ва АҚШ билан умумий хавфсизлик манфаатларини мустаҳкамлашда C5+1 платформасининг стратегик аҳамиятини яна бир бор тасдиқлайди;

– транспорт йўлакларини ривожлантириш орқали энергетика ва муҳим фойдали қазилмалар соҳасидаги ҳамкорликни кенгайтириш учун миннатдорчилик билдиради;

– Марказий Осиё давлатларининг терроризмга қарши ҳаракатларини C5+1 формати доирасида мувофиқлаштириш бўйича давомли мажбуриятларини қайд этади;

– стратегик савдо тўсиқларининг қисқаришига, шунингдек, томонлар ўртасидаги фаровонлик ва дўстликнинг янада мустаҳкамланишига умид билдиради.

Ушбу ҳужжат Американинг Марказий Осиё давлатларини ўз орбитасига тортишда ҳаракат қиладиган асосий йўналишларни белгилаб беради ва бу С5+1 саммитида ҳам ўз аксини топди.

Жумладан, смартфонлар, электромобиллар ва қирувчи самолётлар каби юқори технологияли қурилмалар учун зарур бўлган нодир ер металларини излаш ва таъминот занжирини диверсификация қилиш мавзуси муҳокамаларда марказий ўрин тутди. Ўзбекистон президенти Матбуот хизматига кўра, 6 ноябрда Ўзбекистон АҚШ билан нодир металларга оид иккита битим имзолаган. Ҳозирча битимлар шартлари ва қиймати борасида бирор маълумот очиқланмади. Расмий маълумотга кўра, Ўзбекистон ва АҚШ уран, мис, вольфрам, молибден ва графит қазиб олиш ҳамда қайта ишлашни ривожлантиради. Мирзиёев Америкадан жами саккизта жиддий битим билан қайтгани маълум. Жумладан, “Boeing” самолётлари бўйича кўп миллиард долларлик янги шартнома имзоланган. Ҳозирча битим шартлари тўлиқ маълум эмас. Оқ уйга кўра, 6 ноябр куни Қозоғистон 15 та, Тожикистон 14 та, Ўзбекистон эса 8 та самолёт – учта давлат жами 37 та Boeing самолётини сотиб олиш бўйича янги битим имзолаган. Ўзбекистон бир ярим ой аввалги 22 та самолётга қўшимча яна 8 та, жами 30 та учоқ харид қилиш бўйича битим имзолаган. Хуллас, саммит мана шундай шубҳали ва биринчи навбатда Америка манфаатлари кўзланган битим ва келишувларга бой бўлди.

Яна бир эътиборли жиҳати, АҚШ Сенати тақдим қилган ҳужжатдан демократик қадриятлар ва инсон ҳуқуқлари масалалари ўрин олмаган. Бу шуни англатадики, Америка миллий манфаатлар эвазига ўзи ҳимоя қилиб келадиган ва дунёга экспорт қиладиган мафкуравий қадриятларидан воз кечди. Бироқ бу ҳайрон қоладиган иш эмас. Зеро, “сўз эркинлиги”, “инсон ҳуқуқлари” каби ғарбча қадриятларни Ғазо воқеалари жараёнида Американинг ўзи ерга кўмиб ташлади. Бу нарса капиталистик демократиянинг нақадар иккиюзламачи эканлигини, манфаатдан бошқасини тан олмаслигини яна бир карра намойиш қилди.

Саммитда яна бир муҳим ва шу билан бирга, кўнгилларни хира қилувчи жуда жирканч хабар ҳам эълон қилинди. Трамп Вашингтон вақти билан 6 ноябр куни Қозоғистоннинг Иброҳим келишувларига қўшилишини маълум қилди. Трампнинг баёнотига кўра, у бу ҳақда (Исроил) Бош вазири лаънати Нетаняху ва қозоқ президенти Қосим-Жомарт Тўқаев билан телефон орқали суҳбатдан сўнг эълон қилган. Афсуски, аввалроқ Қозоғистоннинг бу келишувга қўшилиши ҳақидаги гап-сўзлар ҳақиқатга айланди. Энди навбатда Озарбайжон ва Ўзбекистон турибди. Бу эса, амалда Муборак Фаластин заминидаги мусулмонлар қони ва номусининг Исломий юртлар устидаги режимлар учун сариқ чақалик қиймати йўқлигини кўрсатади.

Шундай қилиб, ўртага қуйидаги муҳим саволлар чиқади: агар Америка Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистон бўйича ўйлаган режаларини барчасини ёки кўпроқ қисмини амалга оширса, нима юз беради? У ҳолда Америка ўзи кўзлаган манфаатларни қўлга киритади, яъни миллий ва энергетик хавфсизлигини мустаҳкамлайди, ўз саноатини муҳим минераллар билан таъминлашда Хитойга боғлиқликни қисқартиради, Россиянинг қоқ биқинида ўзига мойил бўлган катта таъсир кучига эга бўлади, Хитойнинг “Бир камар, бир йўл” лойиҳасига турли тўсиқлар қўйиб, унинг халқаро майдондаги ҳаракатларини чеклаш имкониятига эга бўлади. Ҳа, Америка шундай стратегик манфаатларни қўлга киритади. Энди Марказий Осиё ва Ўзбекистон Америка билан яқинлашишдан нимага эришади? Албатта, минтақанинг мусулмон халқлари учун бундан ҳеч қандай яхшилик йўқ. Бу ўринда ўзгарадиган нарса шу бўладики, Россия ва Хитойга бўлган қарамлик қандайдир даражада камайиб, пайдо бўлган бўшлиқни асосан Америка эгаллайди. Бироқ ҳозиргидек, хомашё базаси ва арзон ишчи кучи етказиб берадиган қолоқ ва заиф картон давлатчалар бўлишдан нарига ўта олишмайди. Бойликларимиз талон-тарож қилиниши тўхтамайди, энергия билан таъминлаш янада ёмонлашади, иқтисодимиз чўкишда давом этади… Шунингдек, минтақамиздаги 80 миллиондан зиёд аҳоли анави мустамлакачи давлатларнинг доимий манфаат талашувларида ҳеч иккиланмай қурбон қилиниш хавфи сақланиб қолади.

Шунинг учун куфрбоши Америка ёки ундан бошқаси билан яқинлашишдан мусулмонлар учун бирор яхшилик ёки манфаат йўқ. Ягона тўғри йўл – Аллоҳнинг буюк неъмати бўлмиш Исломимизга юзланиш ва хўжайинликни унга топширишдир. Бу эса, ҳозир устимизда татбиқ қилинаётган ва мустамлакачилик асоси бўлган чирик капиталистик тузумдан воз кечиб, Исломни тўла татбиқ қилувчи Халифалик тузумини олиб келиш билан бўлади. Ва бу, Аллоҳнинг изни ила, албатта, амалга ошади. Аллоҳ таоло айтади:

﴿وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الْأَرْضِ﴾

– “Аллоҳ сизлардан иймон келтирган ва яхши амаллар қилган зотларни Ер юзида халифа қилишни ваъда қилди”.            (Нур:55)

Ислом Абу Халил – Ўзбекистон, Ҳизб ут-Таҳрир Медиа маркази радиоси учун