Марказий Осиёда сунъий интеллект соҳасидаги рақобат

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Бугунги кунда сунъий интеллект (СИ) нафақат технологик ютуқ, балки янги иқтисодий ўсиш драйвери (асосий ҳаракатлантирувчи кучи) ва ҳарбий-сиёсий қудрат кафолатига айланди. СИ иқтисодиётнинг турли тармоқларига миллиардлаб қўшимча қиймат келтиришга қодир бўлгани учун унга эгалик қилиш ва унинг стандартларини жорий этиш давлатларнинг келгуси ўн йилликлардаги глобал таъсир доирасини белгилайди. Ким СИ алгоритмларини назорат қилса, ўша давлат келажакдаги ишлаб чиқариш, маълумотлар оқими ва сиёсий қарорлар қабул қилиш механизмларини назорат қилади. Шу сабабли, СИ соҳасидаги етакчилик – бу оддий иқтисодий рақобат эмас, балки геосиёсий устунлик учун курашдир. Бунинг аҳамиятини давлат арбоблари ва экспертлар қуйидагича таъкидлашган:

Жэньсюнь Хуан (Nvidia компаниясининг бош директори): “Сунъий интеллект 21-асрнинг энг катта ўзгартирувчи технологияси бўлади. У ҳар бир соҳага ва ҳаётимизнинг ҳар бир жиҳатига таъсир қилади”.

Антониу Гутерриш (БМТ Бош котиби): “СИ қобилиятларининг ошиб бориши геосиёсий тафовутларни чуқурлаштириш хавфини туғдиради. Биз СИ бўйича “эга бўлганлар” ва “эга бўлмаганлар” дунёсини олдини олишимиз керак”.

Владимир Путин (Россия президенти, аввалги баёнотларидан): “Сунъий интеллектда етакчи бўлган шахс дунё ҳокими бўлади”.

Мана шундай рақобат муҳитида Ўзбекистоннинг БАА ва Американинг Nvidia каби гигантлари билан ҳамкорликда 5 миллион СИ мутахассисини тайёрлашга қаратилган улкан “Five Million Uzbek AI Prompters” дастури ишга туширилаётгани ҳақида хабар қилинди. Шунингдек, АҚШнинг “Nvidia” компанияси билан ҳамкорликда супер компьютер кластерини ишга тушириш лойиҳаси амалга оширилаётгани маълум қилинди. Бу лойиҳалар шубҳасиз Марказий Осиёдаги технологик ва маданий таъсир учун бўлаётган глобал рақобатнинг энг муҳим элементларидан бири ҳисобланади.

Айни пайтда, СИ соҳасидаги асосий қарама-қаршилик АҚШ ва Хитой ўртасида кечмоқда. АҚШ Nvidia каби компаниялар орқали СИ учун асосий ҳисоблаш қурилмалари (чиплар ва GPU) ва дастурий таъминотларнинг асосий қисмини назорат қилади. Хитой эса, ўз навбатида, улкан маълумотлар базаси, давлатнинг кенг кўламли инвестициялари ва СИ технологияларини тезкор жорий этиш тезлиги билан жавоб бермоқда. Бу кураш нафақат техник ечимлар устида, балки қайси давлатнинг технологик стандартлари ва платформалари дунёнинг бошқа минтақаларида кенг тарқалишини аниқлаш устида бормоқда.

АҚШнинг бу лойиҳада Американинг йирик технологик гиганти ҳисобланган Nvidia орқали суперкомпьютер инфратузилмасини яратишга ёрдам бериши ва Кремний водийсида офис очиши бежиз эмас. Бу иштирок ортида қуйидаги геосиёсий мақсадлар ётиши мумкин:

биринчидан, Марказий Осиёда Хитойнинг иқтисодий ва технологик таъсири кучайиб бораётган бир пайтда, АҚШ ўз технологиялари ва стандартларини (айниқса СИ каби стратегик соҳада) жорий этиш орқали минтақада мувозанатни сақлашга ҳаракат қилмоқда;

иккинчидан, 5 миллион ёш кадрни Америка технологиялари асосида ўқитиш орқали АҚШ, минтақада ўз технологик тизимига мос ва унга қарам бўлган мутахассислар армиясини яратади. Бунда Америкача ҳаёт тарзи, тадбиркорлик маданияти ва ғарбча қадриятларга мойил бўлган кадрларни шакллантириш асосий маданий юмшоқ куч стратегияси ҳисобланади. Кремний водийсига бўлган мунтазам таъсир орқали уларнинг дунёқараши ва қарор қабул қилиш принципларига таъсир ўтказилиб, Американинг юмшоқ технологик кучи оширилади;

ва ниҳоят, АҚШ компаниялари учун Марказий Осиё бозорига кириш ва узоқ муддатли даромад манбаини таъминлаш имконияти яратилади.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистондаги СИ бўйича лойиҳалар ички иқтисодий эҳтиёждан ташқари, Марказий Осиёнинг глобал технологик кураш объектига айланганини кўрсатади. Минтақадаги ҳар бир йирик технологик қарор, бугунги кунда АҚШ ва Хитой ўртасидаги технологик стандартлар, таъсир доиралари ва келажакдаги иқтисодий ҳамкорлик учун бўлаётган курашнинг бир қисмига айланмоқда. Ўзбекистон эса ўз ёшларини жаҳон бозорига тайёрлаш билан бир вақтда, ўзини бу икки қудратли марказнинг технологик геосиёсий ўйинлари чорраҳасида топмоқда.

Аслини олганда, СИ илм-фаннинг технологиядаги улкан ютуғи бўлиб, саноатни ривожлантиришда, давлатлар иқтисодиётларини ривожлантиришда ва фаровонликни таъминлашда катта аҳамиятга эга. Бироқ дунёда татбиқ қилинаётган капиталистик тузум ўзининг моддий ва худбин табиатига кўра ушбу технологик ютуқдан Ўзбекистон каби учунчи олам давлатларининг бойликларини капиталистик давлатлардаги бойлар манфаати йўлида талон-торож қилишга, халқларни қашшоқлаштиришга ва айниқса, мусулмон юртларини доимий қарам қилиб туришга хизмат қиладиган механизм сифатида фойдаланмоқда. Бу ҳолат капитализм мабда(мафкура)сининг бузуқлигини ва инсон ҳаёти учун мутлақо яроқсизлигини кўрсатади. Негаки, мабда инсонларга ғамхўрлик қилиши, зулматдан нурга олиб чиқиши лозим, зулмни қонунийлаштириш, очкўзлик, худбинлик ва индивидуализмни тузум сифатида жорий этиш учун эмас. Шу сабаб, СИ каби илм-фан ютуғи инсониятга адолат, хотиржамлик ва тараққиётни таъминлашда хизмат қилиши учун капитализмдан бошқа тузумга қаттиқ муҳтожлигини кўрсатади. Бундай сифатлар эса, фақат улуғ Ислом мабдасида мавжуд бўлиб, у Пайғамбарлик минҳожи асосидаги рошид Халифаликнинг барпо этилиши ила татбиқ қилинади, иншаАллоҳ.

Салоҳиддин

08.12.2025й