Яҳудий вужудининг АҚШ ташқи сиёсатига таъсири: сиёсий таъсир усуллари, Эрон масаласи ва минтақавий оқибатлар

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Америка ташқи сиёсати расмий ҳужжатлар, стратегиялар ва доктриналарда, аввало, миллат манфаатларни ҳимоя қилиш, давлат хавфсизлигини таъминлаш, халқаро тизим барқарорлигини сақлаш ҳамда халқаро масъулиятни бажариш мақсадлари билан асослантирилади. АҚШ ўзини халқаро ҳуқуқ, дипломатия ва келишувларга таянган ҳолда ҳаракат қилувчи етакчи давлат сифатида тақдим этиб келади. Бироқ ташқи сиёсат қарорларининг амалий шаклланишига чуқурроқ назар ташланганида, ушбу қарорлар фақат давлат тизимларининг мустақил ва холис иродаси натижаси эмаслиги аён бўлади.

Амалий жараёнларда ташқи сиёсатга ички сиёсий муҳит, иқтисодий манфаатлар, ҳарбий-саноат тузилмалари, оммавий ахборот воситалари, жамоатчилик фикри ҳамда айрим иттифоқчи давлатлар билан боғлиқ таъсир тизимлари жиддий даражада таъсир кўрсатади. Айниқса, муайян давлатлар билан ўрнатилган алоҳида муносабатлар АҚШ ташқи сиёсатининг йўналишини белгилашда мутаносиблик ва холисона ёндашув масаласини шубҳа остига қўяди…

Шу нуқтаи назардан, яҳудий вужудининг АҚШ ташқи сиёсатига кўрсатаётган таъсири алоҳида, чуқур ва тизимли таҳлилни талаб қиладиган масала сифатида эътибор қилиниши зарур. Бу таъсир, айниқса, Яқин Шарқ минтақасидаги зиддиятлар, Фаластин фожеалари, Ғазодаги қатлиомлар, Суриядаги вазият ва энг муҳими, Эронга нисбатан олиб борилаётган сиёсатда яққол намоён бўлади. Эронга қарши ҳарбий куч ишлатиш эҳтимоли, унинг ядровий салоҳиятини бартараф этиш баҳонасида доимий равишда муҳокама қилиниши, яҳудий вужуди хавфсизлик манфаатларининг АҚШ ташқи сиёсатида устувор аҳамият касб этаётган масала эканидан далолат беради.

АҚШ ва яҳудий вужуди ўртасидаги муносабатлар оддий иттифоқчилик доирасидан анча кенг ва чуқурдир. Бу муносабатлар тарихий, сиёсий, ҳарбий ва ахборот соҳаларида мустаҳкам ва тизимли асосга эга. Яҳудий вужуди пайдо қилинганидан буён АҚШ уни ўзининг Яқин Шарқдаги асосий таянчи сифатида қабул қилиб келмоқда. Бу қараш нафақат ташқи сиёсий даъволарда, балки аниқ амалий қарорларда ҳам ўз аксини топган.

АҚШ томонидан яҳудий вужудига кўрсатилаётган ҳарбий ёрдам ҳажми, замонавий қурол-яроғ билан таъминлаш, қўшма ҳарбий машқлар ўтказиш ва разведка соҳасидаги ҳамкорлик – бу муносабатларнинг стратегик хусусиятга эга эканини кўрсатади. (Исроил) хавфсизлиги кўп ҳолларда АҚШ ташқи сиёсатининг ўзгармас устувор йўналиши сифатида қабул қилинади. Натижада, минтақадаги бошқа давлатлар манфаатлари ёки умумий барқарорлик масалалари иккинчи даражага суриб қўйилмоқда.

Бу муносабатларда муҳим жиҳат шундаки, (Исроил) хавфсизлиги масаласи АҚШ сиёсий муҳокамаларида деярли баҳссиз қабул қилинадиган, исбот талаб қилинмайдиган ҳақиқат даражасига кўтарилган. Бундай ёндашув ташқи сиёсат қарорларини вазиятга мувофиқ баҳолаш, уларнинг узоқ муддатли оқибатларини ҳисобга олиш имкониятини бермайди.

(Исроил)нинг АҚШ ташқи сиёсатига таъсири очиқ босим ёки тўғридан-тўғри талаблар орқали эмас, балки узоқ йиллар давомида шаклланган, кўп босқичли ва тизимли омиллар орқали амалга оширилади. Бу омиллар бир-бири билан узвий боғлиқ бўлиб, АҚШ сиёсий тизимининг турли қатламларини қамраб олган.

Қонун чиқарувчи идоралар орқали таъсир ўтказиш

АҚШ Конгресси (Исроил) манфаатларини қўллаб-қувватлашда ҳал қилувчи ўрин тутади. Конгрессда (Исроил)га ҳарбий ёрдам ажратиш, унинг сиёсатига нисбатан танқидий баёнотларни чеклаш ва халқаро майдонда дипломатик ҳимоя кўрсатишга қаратилган қарорлар кўпинча кенг муҳокамаларсиз қабул қилинади. Бу ҳолат ташқи сиёсат масалаларида муқобил нуқтаи назарларнинг чекланишига олиб келади.

Жон Кирьяку (John Kiriakou) – АҚШ Марказий разведка бошқармаси(МРБ)нинг собиқ ходими бўлиб, Америкада қўлланилган қийноқ дастурини фош қилган энг машҳур шахслардан бири ҳисобланади – Америка сиёсий тизимида ташқи сиёсат масалалари кўп ҳолларда олдиндан белгиланган чегара доирасида муҳокама қилинишига эътибор қаратади. Унинг таъкидлашича, айрим йўналишлар, хусусан, (Исроил) хавфсизлигига дахлдор масалалар деярли муҳокама қилинмайдиган “қизил чизиқ” сифатида қабул қилинади. Бу эса самарали қарорларни қабул қилиш тамойилларига зид ҳолатни юзага келтиради.

Ахборот муҳити ва жамоатчилик фикрини шакллантириш

Ахборот соҳаси (Исроил) таъсирининг энг муҳим йўналишларидан бири ҳисобланади. Оммавий ахборот воситалари орқали Яқин Шарқдаги воқеалар маълум бир нуқтаи назардан ёритилади. (Исроил) сиёсатига нисбатан кескин танқид кўп ҳолларда радикаллик ёки қонунийликдан четга чиқиш сифатида талқин қилинади.

Ноам Чомски – (Noam Chomsky) америкалик тилшунос, файласуф ва сиёсий танқидчи, замонавий сиёсий фикр ва медиа танқидига энг катта таъсир кўрсатган шахслардан бири – таъкидлаганидек, ахборот майдонида муайян сиёсий чегара мавжуд бўлиб, у жамоатчилик фикрини шакллантиришда катта аҳамият касб этади. Натижада, ташқи сиёсатда муқобил ёндашувлар, дипломатик ечимлар ёки ҳарбий йўлдан воз кечиш ғоялари кенг жамоатчиликка етиб бормайди ёки етарлича қўллаб-қувватланилмайди.

Қарор қабул қилишда танқидий таҳлилнинг чекланиши

(Исроил) хавфсизлиги кўп ҳолларда муҳокама талаб қилмайдиган мутлақ стратегия сифатида қабул қилиниши ташқи сиёсат қарорларида танқидий таҳлилнинг чекланишига олиб келади. Қарорлар қабул қилиш жараёнида уларнинг минтақавий оқибатлари, халқаро ҳуқуқ нуқтаи назаридан баҳоси ва узоқ муддатли барқарорликка нисбатан таъсири етарлича ҳисобга олинмайди.

Бу ҳолат ташқи сиёсатни стратегик режалаштиришдан кўра, қисқа муддатли сиёсий манфаатларга йўналтирилган қарорлар устун бўлишига замин яратади.

Эрон масаласи ва ҳарбий куч ишлатиш даъволари: (Исроил) таъсирининг энг ёрқин намунаси

Эронга нисбатан олиб борилаётган сиёсат (Исроил)нинг АҚШ ташқи сиёсатига таъсирини яққол намоён этувчи энг муҳим йўналишлардан биридир. Эроннинг ядровий дастури эҳтимолий хавф сифатида талқин қилиниб, унинг олдини олиш учун ҳарбий куч ишлатиш масаласи мунтазам равишда кун тартибига чиқарилади.

Бу муҳокамаларда ҳарбий йўл кўпинча охирги чора сифатида эмас, балки сиёсий босим воситаси сифатида кўрилади. Музокаралар, халқаро келишувлар ва назорат тизимлари етарлича самарали эмас, деган қараш устуворлик қилади. Натижада, куч ишлатиш ғояси ташқи сиёсий даъволарнинг ажралмас қисмига айланади.

Бундай кескин ёндашув эса, АҚШни яна бир узоқ давом этадиган, ечими ноаниқ ва катта харажатлар талаб қиладиган можарога тортилиши эҳтимолини кучайтиради. Бундан ташқари, ҳарбий зарбалар Эронни тўхтатиш ўрнига, уни янада қатъий сиёсат юритишга ундаши, минтақада қуролланиш пойгасини кучайтиришига олиб келиши муқарардир.

Эронга қарши ҳарбий ҳаракатлар нафақат икки давлат ўртасидаги муносабатларга, балки бутун Яқин Шарқ минтақасидаги барқарорликка жиддий таҳдид солади. Бундай ҳаракатлар яқин атроф давлатларни ҳам можарога тортилиши ва халқаро хавфсизлик тизимини заифлаштиришига олиб келади.

Шу билан бирга, АҚШнинг ташқи сиёсатдаги устувор дипломатиясини шубҳа остида қолдиради. Агар қарорлар ташқи таъсирлар асосида қабул қилинса, миллат манфаатларини тўғри белгилаш имконияти чекланади. Бу эса АҚШнинг халқаро майдондаги сиёсий обрў даражасини пасайтиради ва унинг етакчилик салоҳиятига жиддий путур етказади.

(Исроил)нинг АҚШ ташқи сиёсатига таъсири алоҳида, тасодифий ҳолат эмас, балки узоқ йиллар давомида шаклланган тизимли жараёндир. Эронни бомбалаш масаласининг доимий равишда кун тартибида сақланиши ушбу таъсирнинг чуқур илдиз отганини кўрсатади.

مَثَلُ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُوا۟ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَوْلِيَآءَ كَمَثَلِ ٱلْعَنكَبُوتِ ٱتَّخَذَتْ بَيْتًا ۖ وَإِنَّ أَوْهَنَ ٱلْبُيُوتِ لَبَيْتُ ٱلْعَنكَبُوتِ ۖ لَوْ كَانُوا۟ يَعْلَمُونَ

– “Аллоҳдан ўзга “дўстлар”ни ушлаган кимсаларнинг мисоли худди (ўзи учун) уй қуриб олиб, (ўша уйидан паноҳ истаган) ўргимчакка ўхшайди. Албатта, уйларнинг энг абгори ўргимчак уясидир. Агар улар билсалар эди, (ўргимчак уяси каби ожиз нарсалардан паноҳ истамаган бўлур эдилар)”.                (Анкабут:41)

Ҳаётуллоҳ

19.12.2025й