Маълумот ташқарига чиқяпти — технологик калитлар кимни қўлида?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ўзбекистон рақамлашув сиёсатининг янги босқичига ўтди. 2021 йилда фуқароларнинг шахсий маълумотларини Ўзбекистон ҳудудидаги серверларда сақлаш қаттиқ талаб қилинган эди. 2026 йилга келиб биометрик, генетик ва телеком абонентлари маълумотлари мамлакат ичида қолдирилди, бошқа шахсий маълумотларни эса белгиланган шартлар асосида хорижда сақлаш ва қайта ишлашга йўл очилди.

Бу ўзгаришдан кейин рақамли сиёсат икки йўналишда ҳаракатлана бошлади. Бир томондан, Ўзбекистон фуқаролари ҳақидаги маълумотларнинг бир қисми мамлакат ташқарисидаги сервер ва тизимларда сақланишига ҳуқуқий йўл очилди. Иккинчи томондан, Google, VEON, Nokia, Huawei, ZTE, Alibaba каби ташқи технологик компаниялар тўлов, интернет тармоғи, булутли ҳисоблаш, сунъий интеллект ва давлат рақамлашуви каби муҳим соҳаларда кенгаймоқда.

Маълумотни хорижда сақлаш нима дегани? Оддий мисолда, инсон ҳужжатларини ўз уйидаги сейфда эмас, бошқа давлатдаги компания сейфида сақлашга ўхшайди. Ҳужжат сизники бўлиб қолади, лекин сейф қаерда туриши, уни ким қўриқлаши, унинг калити кимда экани ва ўша давлат қонунлари унга қандай таъсир қилиши ҳам аҳамият касб этади.

Рақамли дунёда ҳам худди шундай. Маълумот хорижий data center ёки cloud’да сақланса, у ташқи компаниянинг техник муҳити ва бошқа давлатнинг ҳуқуқий юрисдикциясига кириб боради. Cloud дегани — маълумот ва дастурларни ўз серверингизда эмас, бошқа компаниянинг катта ҳисоблаш марказларида сақлаш ва ишлатиш хизматидир. Давлат маълумотга қонун билан эгалик қилиши мумкин, аммо уни сақлайдиган машина, дастур ва бошқарув тизими бошқа компания қўлида бўлади.

Шунинг учун маълумотнинг қаерда сақланиши майда техник масала эмас. Давлат бошқаруви, молия, аҳоли реестрлари, тиббий маълумотлар ёки бошқа сезгир ахборот ташқи юрисдикцияга чиқса, улар устидан амалий назоратга ташқи қонун, ташқи провайдер ва ташқи техник муҳит ҳам таъсир қила бошлайди.

Маълумотнинг қиймати ҳам кўпчилик ўйлаганидан катта. Бир инсоннинг битта хариди катта нарса эмас. Аммо миллионлаб одамларнинг нима сотиб олиши, қаерга бориши, нимани излаши, қайси хизматдан фойдаланиши ва қайси вақтда нимани тўлаши бир жойда йиғилса, бутун жамият ҳақида кенг рақамли тасвир пайдо бўлади. Сунъий интеллект ва катта маълумот таҳлили — Big Data — ана шу миллиардлаб майда ёзувларни бирлаштириб, одамларнинг одати, истеъмоли ва ҳаракатини таҳлил қилиш имконини беради.

Шу ерда яна бир фарқ бор. Маълумотнинг Ўзбекистондаги серверда туришининг ўзи ҳам етарли эмас. Масалан, файл Тошкентда сақланиши, лекин уни таҳлил қилиш учун хорижий cloud ёки AI тизимига юборилиши мумкин. Бу ҳолатда файлнинг асосий нусхаси мамлакатда, аммо унинг мазмуни қайта ишлаш учун ташқарига чиқади.

Мутахассислар буни data residency ва processing residency деб ажратади. Биринчиси — маълумот қаерда сақланади. Иккинчиси — маълумот қаерда қайта ишланади. Рақамли суверенитет учун иккаласи ҳам муҳим: стратегик маълумот мамлакатда туриши ва унинг асосий қайта ишлаш жараёни ҳам мамлакат назоратида бўлиши керак.

2026 йилги қонун айнан шу йўналишда катта бурилиш қилди. Биометрик, генетик ва телеком маълумотлари мамлакатда сақланади, қолган маълумотларни белгиланган шартлар билан хорижга узатиш мумкин. Кейин маълумотларни узатиш мумкин бўлган хорижий юрисдикциялар рўйхати ҳам тасдиқланди.

Шу ҳуқуқий ўзгариш ортидан Google Pay Ўзбекистонда ишга тушди. HUMO ва Uzcard Google Pay, Apple Pay, Alipay+ ва бошқа ташқи тўлов тизимлари билан интеграция қилинмоқда. Бу фойдаланувчи учун қулайлик беради. Лекин тўлов тизими фақат пулни А нуқтадан Б нуқтага ўтказмайди; у одамларнинг иқтисодий ҳаракати ҳақида улкан маълумот оқимини ҳам ҳосил қилади.

Google билан ҳамкорлик тўлов соҳасидан давлат бошқарувига яқинлашди. Google Cloud ечимларини давлат ташкилотларида қўллаш муҳокама қилинди, BigQuery ва Dataplex каби катта маълумот таҳлили воситалари ҳам кун тартибига кирди. Оддий тилда айтганда, гап энди телефонда Google Pay ишлатиш ҳақидагина кетмаяпти; Google технологияларини давлат маълумотларини сақлаш, тартиблаш ва таҳлил қилиш каби чуқурроқ жараёнларга олиб кириш муҳокама қилинмоқда.

Давлатнинг ўзи ҳам маълумотни кучли марказлаштирмоқда. Ягона интеграциялашган рақамли платформада иқтисод, инвестиция, хавфсизлик, экология, маҳалла, аҳоли муаммолари ва геомаълумотларни бир тизимга йиғиш режалаштирилган. Бундай платформа давлат бошқарувини тезлаштиради, аммо бир вақтнинг ўзида жуда катта ҳажмдаги маълумотни битта рақамли муҳитга йиғади. Шунинг учун унинг сервери, дастури, шифрлаш калити ва администраторлик назорати кимнинг қўлида экани ҳал қилувчи аҳамият касб этади.

Шифрлаш калитини оддий уй калитига ўхшатиш мумкин. Маълумот махсус математик усул билан қулфланади. Уни очиш учун рақамли калит керак. Агар маълумот Ўзбекистонники бўлиб, уни очадиган калит ташқи cloud провайдери қўлида бўлса, назоратнинг энг муҳим қисми ҳам ўша провайдерда бўлади. Шунинг учун стратегик маълумотни шифрлаш калитлари мамлакат назоратидаги махсус тизимларда сақланиши зарур.

Телеком соҳасида ҳам шунга ўхшаш ҳолат бор. VEON Perfectum’ни сотиб олишга киришди. Perfectum активлари орасида Nokia технологияси асосида қурилган 5G Standalone тармоғи ҳам мавжуд.

5G тармоғида кўзга кўринадиган антенналар асосий бошқарув нуқтаси эмас. Тармоқнинг марказида 5G core деб аталадиган тизим бор. Уни инсон танасидаги мияга ўхшатиш мумкин. Телефонни тармоққа ким киритади, маълумот қаерга йўналади, хизмат қандай ишлайди — шу марказий тизим бошқаради. Perfectum тармоғида Nokia radio access, transport, 5G core ва автоматизация қатламларини етказиб берган.

Шу боис тармоқ Ўзбекистонда жойлашгани билан иш тугамайди. Унинг «мияси»ни бошқарадиган software, янгиланиш механизми ва муҳандислик ҳуқуқлари қайси компания технологиясига боғлангани ҳам муҳим. Агар тармоқни бошқа технологияга ўтказиш жуда оғир бўлса, давлат ўша компанияга технологик боғланиб қолади.

Хитой компаниялари ҳам 5G, AI, Big Data, дата-марказ ва cloud соҳаларида фаоллашмоқда. Huawei ва ZTE телеком ва маълумот инфратузилмаси бўйича, Alibaba Cloud эса булутли ҳисоблаш ва AI бўйича иштирокини кенгайтирмоқда. “Digital Silk Road” доирасида электрон давлат хизматлари ва ҳужжат алмашинувигача борувчи ҳамкорлик ҳам таклиф қилинган.

Шу тариқа Ўзбекистон рақамли тизимининг турли қисмлари турли ташқи технологик марказларга боғланяпти. Тўловда бир компания, 5G тармоғида бошқаси, cloud’да учинчиси, AI ва дата-марказда яна бошқа компания пайдо бўлади.

Бу ерда vendor lock-in деган тушунча пайдо бўлади. Оддий қилиб айтганда, бир компаниянинг технологиясига шунчалик мослашиб кетасизки, кейин ундан чиқиш жуда қиммат ва оғир бўлади. Масалан, телефонда бир дастурни ўчириб бошқасини қўйиш осон. Аммо бутун давлатнинг маълумот базаси, ходимлари, дастурлари ва серверлари бир компания технологиясига мослашса, уни алмаштириш учун йиллар ва катта маблағ талаб қилиниши мумкин.

Шу боис ташқи компаниянинг бугун арзон ёки қулай хизмат бериши етарли мезон эмас. Давлат эртага уни алмаштира оладими — асосий мезон шу. Агар провайдер хизматни тўхтатса, лицензия шартларини ўзгартирса ёки сиёсий шароит ўзгарса, мамлакатнинг давлат хизматлари, телеком тармоғи ёки маълумот тизими тўхтаб қолмаслиги керак.

Ўзбекистоннинг бугунги шароитида рақамли суверенитетга яқинлашиш учун барча ташқи технологиядан воз кечиш талаб қилинмайди. Реал йўл — ташқи технологияни восита сифатида ишлатиб, давлатнинг уни назорат қилиш ва алмаштириш қобилиятини барпо этиш.

Аввало давлат бошқаруви, хавфсизлик, молия, аҳоли реестрлари, тиббий ва бошқа сезгир маълумотларнинг асосий нусхаси Ўзбекистонда сақланиши керак. Уларнинг захира нусхаси — backup — ҳам мамлакатда бўлиши, асосий қайта ишлаш жараёни ҳам миллий назоратда қолиши зарур. Маълумотни очадиган шифрлаш калити ҳам ташқи компания қўлига берилмайди.

Ташқи cloud ишлатилса, давлат у ердан чиқиш йўлини олдиндан тайёрлаши керак. Мутахассислар буни exit-plan дейди. Оддий маъноси: «эртага бу компания билан ишлашни тўхтатсам, маълумотимни қандай олиб чиқаман ва бошқа тизимда қандай ишга тушираман?» деган саволга тайёр жавоб бўлиши керак.

Бу жавоб қоғозда қолмаслиги лозим. Масалан, давлат ҳар йили айрим тизимларни бир cloud’дан бошқа cloud’га ёки миллий дата-марказга кўчириб синаб кўриши мумкин. Агар маълумотни чиқариш, дастурни қайта ишга тушириш ёки бошқа провайдерга ўтиш имконсиз даражада оғир бўлса, ўша тизим ташқи компанияга қарам бўлиб қолган ҳисобланади.

Давлат тизимларида Open API ва очиқ стандартлардан фойдаланиш ҳам шунинг учун муҳим. API — икки дастурнинг бир-бири билан гаплашиш усули. Агар бу тил фақат битта компанияга хос бўлса, кейин уни алмаштириш қийинлашади. Агар очиқ стандарт ишлатилса, бир тизим ўрнига бошқасини улаш анча осон бўлади.

5G тармоқларида ҳам шундай принцип ишлайди. Nokia, Huawei, ZTE ёки бошқа ташқи компания ускунасидан фойдаланиш мумкин, аммо тармоқнинг асосий бошқарув ҳуқуқи, администратор киришлари, конфигурация нусхалари ва янгиланишларни тасдиқлаш ҳуқуқи маҳаллий мутахассислар қўлида бўлиши керак. Ташқи компания ёрдам беради, лекин тармоқни ишлатиш калити унинг қўлида қолмайди.

Сунъий интеллектда ҳам маълумот хавфсизлиги шундай таъминланади. Давлатнинг сезгир ҳужжати ташқи AI хизматига тўғридан-тўғри юборилса, маълумот ташқи серверга чиқади. Шунинг учун сезгир маълумот билан ишлайдиган AI мамлакат ичидаги ёпиқ ҳисоблаш муҳитида ишлаши ёки ташқи AIга юбориладиган маълумот аввал шахсий ва махфий қисмлардан тозаланиши керак.

Бу сиёсатнинг мезони жуда содда: Ўзбекистон ташқи технологиядан фойдаланиши мумкин, аммо усиз ишлай олмайдиган ҳолатга тушмаслиги керак. Google, Nokia, Huawei, ZTE, Alibaba ёки бошқа компания кетса, давлат ўз маълумотини қайтариб олиши, тизимни бошқа технологияга кўчириши ва хизматни давом эттириши лозим.

Маълумотни мамлакат ичида сақлаш ҳам шу мустақилликнинг бир қисмидир. Стратегик маълумот Ўзбекистонда турганда давлат унинг асосий нусхаси, захираси, шифрлаш калити ва қайта ишлаш муҳити устидан тўғридан-тўғри назоратни сақлайди. Маълумот ташқи юрисдикцияга чиққанда эса бу назоратга ташқи қонун, ташқи провайдер ва ташқи техник муҳит қўшилади.

Ўзбекистон учун тўғри йўл рақамлаштиришни секинлаштириш эмас. Аксинча, миллий дата-марказ, cloud, дастурий таъминот, телеком, киберхавфсизлик, AI ва мутахассислар базасини ташқи технология билан бир вақтда ривожлантириш зарур. Шунда мамлакат технологияни сотиб олади, ўрганади ва ишлатади, аммо унинг асирига айланмайди.

Исломда ҳам Умматнинг давлат бошқаруви, алоқаси, хавфсизлиги ва стратегик маълумоти ташқи кучнинг технологик ёки ҳуқуқий калитига боғлаб қўйилмайди. Технология сотиб олинади, мутахассис жалб қилинади, тажриба ўрганилади, аммо мустақил телеком, ҳисоблаш, cloud, дастурий таъминот, киберхавфсизлик ва AI қудрати барпо этилади.

Пайғамбарлик минҳожи асосидаги Рошид Халифаликда ташқи технология восита бўлиб қолади, ҳукмронлик воситасига айланмайди. Умматнинг маълумоти ҳам, уни сақлайдиган жой ҳам, уни қайта ишлайдиган тизим ҳам, уни очадиган техник калит ҳам Давлат назоратида бўлади.

Салоҳиддин

31.10.2026й