Мустамлакачилик лаънати Францияни таъқиб қилмоқда

2026 йил сентябрь ойида Францияда ўқитувчилар таълим муассасаларида кадрлар етишмаслиги ва мактабларнинг оғир аҳволига норозилик билдириб, иш ташлашни бошладилар. Кейинчалик талабалар ҳам норозилик намойишларига қўшилди. Айрим мактаблар ёпилди, турли шаҳарларда намойишлар ташкил этилди. Ҳукумат қаттиқ молиявий чораларни таклиф қилгач, талаблар доираси кенгайиб, давлат харажатлари, иш ҳақи ва турмуш даражаси масалаларини ҳам қамраб олди. Кўп ўтмай, норозилик намойишлари бошқа соҳаларга ҳам ёйилди. Уларда балиқчилар, энергетика соҳаси ходимлари, полициячилар ва касаба уюшмалари иштирок этди. Ёқилғи ва энергия нархлари, шунингдек, кундалик ҳаёт харажатлари ошишига нисбатан норозилик кучайди. Сўнгги намойишларда тахминан 550 минг киши қатнашди. Намойишчиларнинг аксарияти тинчликпарвар бўлиб қолган бўлса-да, айрим ҳаракатларда радикал гуруҳлар ва бузғунчи унсурлар ҳам иштирок этди. Натижада намойишларнинг баъзи қисмлари талончилик, ўт қўйиш ва полиция билан тўқнашувларга айланди.

Ушбу воқеалар авжида президент Макрон оммавий ахборот воситаларида бу ҳодисалар кенг ёритилаётганидан фойдаланиб, инқирознинг туб сабабларини излаш ўрнига, талончилик ва вайронкорлик ҳаракатларига эътибор қаратишга уринди! Бироқ воқеаларни фақат шу қонунбузарликлар билан изоҳлаш муаммонинг илдизини бартараф этмайди, норозиликлар кўлами кенгайиши ва уларда турли тоифадаги аҳоли иштирок этаётганини ҳам тушунтириб бермайди. Макроннинг ўзи ҳам таъкидлаганидек, инқироз йиллар давомида тўпланиб келган таркибий муаммолар билан боғлиқ. Уларнинг энг асосийлари — давлат қарзининг ортиши, меҳнат унумдорлигининг пастлиги, айрим соҳаларда ишлаб чиқаришнинг етарли эмаслиги ва бошқа иқтисодий ҳамда ижтимоий муаммолардир.

Франция инқирозини фақат битта сабаб билан изоҳлаш воқеликни жиддий даражада соддалаштириш ҳисобланади. Америка президенти Трамп Ғарб давлатлари дуч келаётган муаммоларнинг бир қисмини миграция билан боғлаётган бир пайтда, бошқалар капиталистик тизимдаги таркибий нуқсонлар иқтисодий ва ижтимоий инқирозларнинг чуқурлашишига сабаб бўлганини таъкидламоқдалар.Бу омиллар муҳим бўлса-да, эътибордан четда қолдирмаслик керак бўлган яна бир жиҳат бор. Бу — Франциянинг Африкадаги ҳарбий ва сиёсий таъсири сусайиши натижасида у ерда фойдаланиб келган айрим иқтисодий имтиёзларидан маҳрум бўлаётганидир. Айниқса, қитъанинг шимоли ва ғарбидаги таъсирининг қисқариши бу борада муҳим аҳамиятга эга.

Шу ўринда Франция мустамлакачилиги ва иқтисодий имтиёзлар меросини эслатиб ўтиш зарур. Ўнлаб йиллар давомида мустамлакачилик Франция иқтисодий таъсирининг асосий манбаларидан бири бўлиб келди. У Францияга собиқ мустамлакаларининг бир қаторлари билан тенгсиз муносабатлар ўрнатиш имконини берди. Иккинчи жаҳон урушидан кейин, озодлик ҳаракатлари кучайиши билан бир вақтда, Франция мустамлакалари билан муносабатларини қайта тартибга солишга киришди. Бунда унинг мақсади тўғридан-тўғри мустамлакачилик ҳукмронлиги тугаганидан кейин ҳам ўз манфаатлари ва таъсирини сақлаб қолиш эди.

Шу жараён доирасида 1945 йил декабрь ойида Шарль де Голль ҳукмронлиги даврида, Франция Бреттон-Вудс битимини тасдиқлаганидан кейин Африка франки жорий этилди. Брукингс институти маълумотларига кўра, ўша вақтда бу франк Франциянинг Африкадаги мустамлакаларида муомалада бўлган валютага айланди. Бугунги кунда ҳам у «Африка франки ҳудуди» деб аталадиган тизим доирасида Африканинг 14 давлатида қўлланади ва унинг алмашув курси еврога боғланган.

Франция хазинаси белгиланган пул-кредит тартиблари асосида валютанинг конвертация қилинишини кафолатлайди. Шу билан бирга, тегишли битимларда валюта захираларининг муайян қисмини Франция хазинасида сақлаш кўзда тутилган. Эълон қилинган ҳисоботларга кўра, ушбу пул-кредит тартиблари доирасида бу улуш 50 фоизни ташкил этган. Мазкур тартиблар Африка давлатларининг пул-кредит соҳасидаги суверенитети, иқтисодий қарорлар мустақиллигига кўрсатадиган таъсири, шунингдек, улар ўзаро манфаатларга хизмат қиладими ёки Франция таъсирининг бир қисмини янги шаклларда сақлаб қоладими, деган масалалар юзасидан кенг мунозараларга сабаб бўлди.

Пул-кредит тартибларидан ташқари, Франция компаниялари Африкада сезиларли иқтисодий мавқеини сақлаб келди. Франция минтақадаги ягона инвестор бўлмаса-да, унинг компаниялари Африканинг бир қатор давлатларида катта миқдордаги инвестицияларни тўплади. «Франс аужурдюи» газетасида эълон қилинган маълумотларга кўра, Франциянинг Африкадаги инвестициялари умумий қолдиғи тахминан 51 миллиард еврога етади. Бу маблағ Франция компанияларининг 4400 дан ортиқ филиалига тақсимланган. Шунингдек, Франция божхона хизмати маълумотларига кўра, 2022 йилда унинг Шимолий ва Ғарбий Африка давлатларига экспорти 33 миллиард еврога етган. Бу маълумотлар «Нун Пост» сайтининг 2023 йил 4 октябрдаги хабарида келтирилган. Бу жараёнда табиий ресурслар, айниқса, Нигердаги уран масаласи алоҳида ўрин тутади. Уранни қазиб олиш ва ундан фойдаланиш тарихан Франция компаниялари манфаатлари билан, хусусан, ядровий энергетика соҳасида фаолият юритувчи «Орано» компанияси билан боғлиқ бўлиб келган. Нигер узоқ йиллар давомида Франция ядровий саноати учун уран етказиб берувчи манбалардан бири бўлган. Шу сабабли икки давлат ўртасидаги муносабатлар оддий савдо ҳамкорлиги доирасидан чиқиб, табиий ресурслар устидан суверенитет ва улардан фойдаланишдан тушадиган даромадларни тақсимлаш каби кенгроқ масалаларни ҳам қамраб олган.

Сўнгги йилларда Франциянинг Африканинг бир қатор давлатлари билан муносабатлари сезиларли даражада ёмонлашди. Бу жараён Саҳро минтақасидаги ҳарбий мавжудлигининг қисқариши билан бирга кечди. 2022–2023 йиллар давомида сиёсий ва хавфсизлик соҳасидаги келишмовчиликлар кучайиши шароитида Франция қўшинлари Мали, Нигер ва Буркина-Фасодан чиқарилди. Шунингдек, 2024 йил ноябрь ойида Чад Франция билан мудофаа соҳасидаги ҳамкорлик битимларини тугатишини эълон қилди ва француз қўшинларидан ўз ҳудудини тарк этишни талаб қилди. Сенегал ҳам шунга ўхшаш йўл тутди. Макрон Африка қитъасида мамлакати дуч келаётган қийинчиликларни яширмади. У 2023 йил 27 февралда Франциянинг Африкадаги дипломатик стратегиясига бағишланган нутқида қитъада юз бераётган ўзгаришлар ва халқаро рақобатнинг кучайиши ҳақида гапирди. Бу жараён Франциянинг бир қатор иқтисодий ва стратегик соҳалардаги таъсири сусайиб бораётган бир шароитда кечмоқда.

Франция иқтисодиётидаги манзара фақат ташқи таъсирнинг пасайиши билан чекланмайди. Бу жараён француз компаниялари дуч келаётган ички қийинчиликлар билан ҳам бир вақтда кечмоқда. «Ал-Арабий ал-Жадийд» газетасининг 2025 йил 6 декабрда Франция Марказий банки маълумотларига таяниб эълон қилган ҳисоботига кўра, 2025 йил декабрь ойида тугаган ўн икки ой давомида компанияларнинг банкрот бўлиш ҳолатлари 68 564 тага етган. Бошқа томондан, Африка қитъасининг Франция ташқи савдосидаги умумий улуши чекланган даражада қолмоқда. «Нун Пост» сайтининг 2023 йил 4 октябрдаги хабарига кўра, бу кўрсаткич тахминан 5,3 фоизни ташкил этган. Бу икки томон ўртасидаги иқтисодий алоқалар тарихан муҳим бўлганига қарамай, Африка билан савдонинг Франция ташқи савдосидаги нисбий салмоғи чекланганини кўрсатади. Хитой, Америка ва бошқа халқаро компанияларнинг Африка бозорларидаги фаолияти кенгайиши билан Франциянинг айрим компаниялари нисбий мавқеини йўқотди. Уларнинг баъзилари ўз фаолиятини қисқартиришга ёки айрим бозорларни тарк этишга мажбур бўлди. Аёнки, Франциянинг Шимолий ва Ғарбий Африканинг айрим қисмларидаги таъсири тарихан унга кенг иқтисодий ва стратегик имкониятлар яратиб берган. Айни пайтда кўплаб Африка давлатлари улкан табиий ресурсларга эга бўлишига қарамай, қашшоқлик ва тараққиётнинг сустлиги азобини тортиб келди. Бу зиддият мустамлакачилик даврида шаклланган иқтисодий муносабатларнинг моҳияти ва уларнинг айрим оқибатлари «мустақиллик»дан кейин ҳам сақланиб қолган-қолмагани ҳақида асосли саволларни туғдиради.

Шу ердан келиб чиқиб, барча мусулмонларга, айниқса, Африка халқларига мурожаат қиламан:

Франция таъсирининг Африканинг айрим давлатларида сусайиши мустамлакачиликдан халос бўлиш йўлидаги муҳим қадам ҳисобланади. Бироқ бу охирги манзил бўлиб қолмаслиги керак. Ҳақиқий озодликка фақат хорижий қўшинларнинг чиқиб кетиши ёки ҳарбий ҳамкорлик битимларининг бекор қилиниши билан эришиб бўлмайди. Бунинг учун Ислом асосида ҳақиқий иқтисодий ва сиёсий мустақилликни барпо этиш талаб қилинади. Франция таъсирини Америка, Россия ёки Хитой таъсири билан алмаштириш Африка халқлари манфаатларининг таъминланишини кафолатламайди. Аксинча, бу қарамликнинг янги шаклларда қайта тикланишига олиб келади.

Талаб этилаётган нарса — бир хорижий кучни бошқасига алмаштириш эмас, балки ўз ресурсларини бошқара оладиган, бойликларини тараққиётга йўналтирадиган ва халқаро муносабатларини Ислом ақидаси асосида йўлга қўядиган давлатни барпо этишдир. Шимолий ва Ғарбий Африка халқлари ўзларидаги табиий бойликлар, стратегик жойлашув ва исломий ҳазорат мероси билан порлоқ келажакни барпо этишга қодирлар. Бунинг шарти — хорижий таъсирдан озод бўлиш талабини тараққиёт, иқтисодий интеграция, кучли муассасаларни барпо этиш ҳамда манфаат ва позициялар бирлигига эришишга қаратилган амалий лойиҳага айлантиришдир. Африкада юз бераётган ўзгаришлар буюк Ислом ақидасига асосланган ҳақиқий мустақилликнинг янги босқичига ибтидо бўлсин!

Ҳасбуллоҳ ан-Нур

Роя газетасининг 2026 йил 4 ноябр чоршанба кунги 624-сонидан