Ақлнинг биринчи навбатдаги вазифаси
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
Ақлнинг биринчи навбатдаги вазифаси
Инсонни бошқа махлуқотлардан ажратиб турадиган омиллардан бири бу ақлдир. Аллоҳ томонидан берилган мана шу ақлни нима учун берилганлигини, ақл инсонга асосан қандай ёрдам беришлигини, асосий ва биринчи навбатдаги вазифаси нимадан иборат эканлиги хақида фикрлаб кўрганмисиз? Ишонаманки бу хақида кўпчилигимиз ўйламаганмиз, бу тўғрисида фикр юритиш арзирли масала деб ҳам билмаганмиз. Балки бугун ўйлаб кўриш учун замони келгандир, албатта бу мавзу барча ишларимизни йиғиштириб вақт ажратишимизга арзийди.
Инсон, аслида ғариза ва узвий эхтиёжларини қондириш учун елиб югурадиган мавжудотдир. Инсонни ўзи нима учун яратилганлиги, мана бу оятдан маълум бўлади:
“وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ”
“Жин ва инсонни фақат Менга ибодат қилиш учунгина яратдим”. (Зарийат. 56)
Демак инсон Аллоҳга ибодат қилиш учун яралган. Инсоннинг табиатидаги ғаризалардан бири ҳам айнан ибодатни талаб қиладиган тадайюн ғаризаси хисобланади. Бу ғариза талаби билан инсон доимо ўзида сиғинишга эхтиёж сезади, яъни ўзидан мукаммал нарсага интилиб муқаддаслаштиришга харакат қилади. Тасаввур қилинг ўрмонларда яшайдиган инсонлар ҳам тахтадан, ёки тошдан ясаб олган бутларига сиғинишади, уларга хатто хеч ким ўргатмаса ҳам шу ишни ўзларининг ички хиссиётларидан келиб чиқиб қилишади, яъни нимагадир сиғинишади. Мана шу ва шунга ўхшаш холатлар инсоннинг ўзининг тадайюн ғаризасидаги табиий талабини қондириш учун вужудга келади. Булар Аллоҳни танимаганлари учун шундай йўлни танлаганлар.
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنْ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
– „Албатта, осмонлар ва Ернинг яратилишида, кеча ва кундузнинг алмашиб туришида, денгизда одамларга керакли нарсаларни олиб юрган кемаларнинг(сузишида) ва Аллоҳ осмондан туширган ва у сабабли ўлик ерни тирилтириб, бор жонзотни тарқатиб-ёйиб юборган сув деган неъматда ва шамолларнинг йўналтирилишида, осмон ва Ер орасидаги итоатгўй булутда — (булутларнинг ҳаммасида) ақлли кишилар учун оят-аломатлар бордир“ (Бақара. 164)
Эътибор беринг, бу оятда қанча нарсаларда аломатлар борлигига ишора қилинмоқда ва бундай оятлардан кўпларини келтириш мумкин. Мана шу аломатларни хис қилиб идрок қилиш эса ақлга юклатилган вазифасидир. Аллоҳ яратган хар бир махлуқотлар устида фикр юритилса албатта Аллоҳнинг борлигига аломат топиш мумкин экан. Шу аломатларни топиб Аллоҳ борлигига ақлий иймон келтириш инсоннинг биринчи навбатдаги вазифасадир.
Агарки ўзини илмлар чўққисида хис қилаётган, барча уни олим деб тан олган, ихтиролари бутун инсониятга фойда келтираётган бўлса ҳам Аллоҳга ақлий иймон келтирмабдими, демак унинг ақли ўз вазифасини бажармабди. Аксинча оддий инсон бўлиб Аллоҳнинг борлигини идрок қилиб ақлий иймон келтирган экан, унинг ақли биринчи навбатдаги вазифасини бажарган хисобланади.
Ақлнинг кейинги вазифаси нимадан иборат? Юқорида айтиб ўтганимиздек инсон ўзининг табиий ғаризалари талабини қондириш учун харакат қилади. Яъни хар бир харакати албатта қайсидир ғаризасининг талабини қондиришга қаратилади. Хўш, бу харакатларга ақлнинг қандай алоқаси бор?
“وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُون”
„Сизлар ўзингиз учун яхши бўлган нарсани ёқтирмаслигингиз ва сиз учун ёмон бўлган нарсани яхши кўришингиз мумкин. Буни Аллоҳ билур, сизлар эса билмассиз“. (Бақара. 216)
Демак оятдан маълум бўладики инсон харакатларининг тўғри ёки хато эканлигини била олмас экан, инсон шунчалар ожизки тўғри деб ўйлаб хато ишни амалга оширади. Инсоннинг харакатларини яхши ва ёмонга ажратиш эса Аллоҳ берган йўл орқали ажратилади.
“إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ”
„Аллоҳнинг даргоҳида мақбул дин Исломдир“ (Оли Имрон. 19)
“وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ”
„Кимки Исломдан ўзга дин истаса, ундан бу дини қабул қилинмайди“.
(Оли Имрон. 85)
Аллоҳ берган Ислом дини бизларга амалларни тўғри, ёки нотўғрига ажратиб беради, хар бир инсон қилаётган ва қилмоқчи бўлган амалларини аввало Исломда нима дейилганига қараб бажариши, ёки тўхтатиши керак бўлади. Ақл, бу амал Исломда халол қилинган, ёки харом қилинган дея хар бир амални Исломнинг қолипига солиб кўради, мана шу ақлнинг яна бир вазифаси хисобланади.
Шундай экан биродарлар хар бир амалимизни, Исломнинг қолипига солиш ёдимиздан кўтарилмасин, ақлнинг ўзи амалларни тўғри, ёки нотўғри эканлигини ажрата олмайди. Ақлимизни тўғри ва нотўғрини ажрата олади деб билиб шариатдан устун қўймайлик ва ақл бажарадиган вазифаларини адаштириб хатоликлар исканжасига кириб қолмайлик. Хар бир амалимизни шариатнинг тарозусида ўлчаб бахо берайлик.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Абдуллох
22.07.2014й.
