بِسْـــمِ اللهِ الرَّحْمٰـــنِ الرَّحِيـــم

Ўзбекистон – Озарбайжон алоқалари…

Ўзбекистон президенти Ислом Каримов, Озарбайжон президенти Илхом Алиев таклифига биноан 11- октябр куни икки кунлик расмий сафар билан Озарбайжонга учиб кетди. Бу расмий сафар мобайнида икки давлат раҳбарлари ўзаро муносабатларни қамраб олувчи қатор масалалар жумладан, сиёсий мулоқотни ошириш, минтақавий ҳавфсизликни таъминлашда биргаликда ҳаракат қилиш, ўзаро савдо алоқалар ва транспорт комуникациясини ривожлантиришга оид масалалар муҳокама қилинади. Расмий ҳабарларда берилган маълумотлар мана шулардан иборат. Аммо Ўзбекистон президанти Ислом Каримовнинг сўнги вақтларда у ёки бу давлатга серқатнов бўлиб қолишлигини ва Америка расмийларини Ўзбекистонга бутун бошли делегацияни юборишлигини сабаблари нималардан иборат?

Маълумки Ислом Каримов 2005 йилги Андижон қирғинидан сўнг, бунинг бу иши учун танқид қилганлиги сабабли АҚШ ва ЕИга нисбатан тўнини тескари кийиб, Америка ҳарбийларини мамлакат ҳудудидан хайдаб солиб Россия билан дўстона алоқаларни тиклаб, Россияни ўзини ҳимоя қилувчи куч сифатида кўриб, "Энди бизга қарши ким думини кўтарадиган бўлса, Россияга қарши кўтарган бўлади" деб Россияни қучоғига отилган эди. 2012 йилга келиб эса, Ислом ўлкаларида мусулмонларнинг ўз мустабид хокимларини елкаларидан улоқтириб ташлаган "Араб баҳоридан" сўнг мустабид Каримов ўз тақдиридан ҳавотирга тушиб қолди, у Россияда ўзини химоя қила олувчи кучни кўрмади. Шунинг учун ҳам у яна қайтадан АҚШга юзланди ва Россия бошчилигидаги ташкилотларни намоишкорона тарк эта бошлади 2012 йил ёзига келиб эса, Россия ширкатларини Ўзбекистон ҳудудидан бадарға қилишни бошлади. Бунинг натижасида эса, Ўзбекистон Россия алоқалари бузилиб, борган сари совуғлашиб бормоқда. Шунинг учун ҳам Каримов ўзининг Россияга қарши ҳаракатлари учун қўллов ва таянч қидирмоқда. Чунки Россия ҳам Каримовнинг бу қилиғларига жим қараб турмасдан ҳаракатни бошлаб юборди, жумладан 20- сентябр куни Бишкекда ўтказган музокараларида Россия ва Қирғизистон президентлари олтита шартмомани имзолашди, уларнинг орасида Каримов бор имконияти билан қарши чиқаётган Қамбарота-1 ГЭСси ҳамда юқори Норин ГЭС каскадларни қуриш ва ҳамкорликда фойдаланишлик шартномаси ҳам бор. Сўнг эса, 5- октябрда Тожикистон президенти Имомали Раҳмон туғилган кунида Душанбега келган Путин, гарчи Роғун ГЭС қурилиши борасида аниқ ва тиниқ баёнот бермаган бўлса ҳам, Россия истаган пайт Тожикистондаги Ўзбекистон манфаатларини ўз режасига кўра бошқара олишликни намоиш этгандек бўлди. Минтақадаги асосий дарёларни қуйи қисмида жойлашган Ўзбекистоннинг энг нозик жойи ҳисобланмиш сув муаммосида Россия Каримовга зид равишда Тожикистон ва Қирғизстоннинг ёнини олиши Каримовни жиддий ҳавотирга солиб қўйди. Шунинг учун ҳам бу муаммони ҳал қилишликда ўзига ҳамкор қидириб, аввалроқ Қозоғистонга, сўнг Туркманистонга энди эса, Озарбайжонга қараб йўл олди. Қозоғистон ва Туркманистон билан сув муаммоси бўйича ҳам фикр бўлишса, Озарбайжоннинг эса кўп йиллардан бери "оғриқ нуқтаси" бўлиб келаётган Тоғли Қорабоғ масаласида Озарбайжон позициясини очиқ қўллашлик билан Каримовнинг ўзига бўлаётган Россия босимини қайтариш учун Бакудан таянч истамоқда. Бу масалада Озарбайжоннинг позицияси ҳам Ўзбекистоннинг қарашига мос келади.

– Бундай таянч бугун фақат Каримовга эмас¸ бизга ҳам керак. Зотан Россиянинг постсовет ҳудудида кучайиб бораëтган босимини ўз танасида ҳис қилаëтган фақат Тошкент эмас¸ бу сафда Баку ҳам бор. Шу боис¸ Россиянинг бу ҳудуддаги агрессив ҳатти-ҳаракатларини жиловлаш учун Ўзбекистон ва Озарбайжон позицияси консолидацияси ўта муҳим¸ дейди озарий парламенти депутати ва сиëсатшунос Мусабеков. –Озодлик билан суҳбатда.

Қолаверса Каримовнинг орқасида уни қўлловчи куч бўлмаган ҳолда Россия билан бундай кескинликка боришга журъати етмас эди, унинг ортида турган бу куч эса АҚШдир. Америка, Ироқ ва Афғонистон уруши натижасида улкан қарзлар чангалига тушиб қолди, хатто унинг қарзлари ялпи ички маҳсулотидан ҳам ошиб кетди. Унинг бўшаб қолган ғазнасини тўлдиришнинг энг мақбул йўли табиий моддий бойликларига эга бўлган янги мустамлакаларни пайдо қилишликдир. Бунинг учун энг мақбул жойлар Ўрта Осиё давлатларидир. Бу йўлда у Каримовдан қурол сифатида фойдаланмоқда. АҚШ, Ўрта Осиё ва Озарбайжонда ўз нуфузини ўрнатиб олса, бу ерлардаги улкан табиий бойликларига эга чиқиб, Европа давлатларини энергетик таъминот сохасида ўз қўлига қаратиб оладиган бўлса, бошқа томондан, Россия манфаатларига кучли зарба бериб, унинг нуфузини синдиришликка муваффақ бўлади. Россия ҳам бу йўлда осонликча таслим бўлмай имкониятидаги барча услуб ва воситалар билан бунга қарши курашади. Шундай экан Ўрта Осиё давлатлари мустамлакачи давлатларнинг нуфузи талашадиган майдонига айланиб қолаверади.