بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Ал-Мезон — ўлчов

Инсоннинг фикрлаши, нафси ва феъл-атворининг ўлчови

6-қисм

Инсоннинг фикрлаш, нафс ва феъл-атворида ўлчовларга бўлган эҳтиёжи

     Инсон (ер юзида ўринбосарлик мақомига эгалигига кўра) ўзининг тафаккури, ғоялари, нафси ва турмуш тарзининг ўлчовлари, мезонлари ва таърифига муҳтож.

Бунинг сабаблари қуйидагилар:

1. Барча кўринадиган мавжудотлар ичида фақат инсон ақл неъматига эга. Фақатгина унинг фитратига тафаккур жараёни, нафси ва турмуш тарзи учун мажбурий тизим жойлаштирилмаган ягона махлуқдир. Инсондан фарқли ўлароқ бошқа махлуқотлар қандайдир маълум ҳаёт тизимига бўйинсунадилар, шунга биноан улар ихтиёрсиз яшайдилар. Уларни инсонга бўйинсунишлари учун ва инсон кундалик ҳаётида улардан фойдаланишлиги учун Аллоҳ Таоло бу нарсани уларнинг табиатига жойлади. Инсондан бошқа барча махлуқот ихтиёр ҳуқуқидан маҳрум, уларга ақл берилмаган. Масалан, жонсиз моддалар, ўсимликлар, ҳайвонлар ва қушлар – буларнинг барчаси ўз қоидалари ва улар учун ўрнатилган қонунларга мувофиқ яшашади. Бошқачасига айтганда, уларга табиат ва хусусиятлар жойлаштирилган, уларда ўзларининг ўзаро муносабатларини тартибга солувчи олдиндан айтиб бўладиган ҳатти-ҳаракатларининг сабаби бор. Айни вақтда, инсон ўзининг фикрлаши, ҳоҳишлари ва турмуш тарзини танлашда ихтиёрга эга. Шунинг учун инсонга ўлчов, мезон, таърифга эга бўлиш ўта зарур, токи уларнинг ёрдамида фикрлаш, нафс ва турмуш тарзи тўғрисида қарор қабул қила олсин.
2. Инсон фикрлаши, нафси ва турмуш тарзида хатога йўл қўядиган бўлса, ўзи учун ҳам, атрофидагилар учун ҳам муаммолар келтириб чиқарадиган ягона махлуқдир.

Келинг ҳар бир қисмни алоҳида кўриб чиқамиз:

а) Фикрлаш:

– Воқеъликни нотўғри тушуниш билан у билан бўладиган ўзаро ҳаракат нотўғри бўлади. Масалан, жамият – бу шахслар мажмуаси деган фикр билан бошқариш жамиятни тузатиш учун нотўғри қарор беришга олиб келади. Бундай фикрни ташиган одам жамиятдаги ҳар қандай муаммони тузатиш учун шахсларни тузатишдан бошланиши керак деб ҳисоблайди, натижада, унинг ҳаёти ўтаверади, у эса шахсларни тузатишга ҳаракат қилаверади ва қилаверади. Бундай одам қараса-ки, нафақат бунинг иллатлари қолибгина қолмай, балки қайта-қайта миқдорий жиҳатдан кўпайиб бораётганини сезади. Бунинг сабаби жамиятнинг тузилиши ҳақидаги нотўғри тасаввур бўлиб, табиий-ки бу нарса нотўғри қарор беришга, ортидан нотўғри ҳаракатлар қилишига олиб келди.

– Фикрлаш жараёнининг воқеълигини тушунмаслик уни тузатиш ва ривожлантиришда хатоларга олиб келади. Ҳамда тарбияда, нафс ва бошқа нарсаларда муаммолар пайдо бўлади. Қаранг, коммунистларнинг фикрлаш шартларидан бири бўлган собиқ маълумотни олиб ташлашлари натижасида жуда кўп нотўғри ғояларнинг пайдо бўлишига олиб келди. Бундай ғоялардан бири инсоннинг Яратувчисига муҳтожлигининг йўқлиги ғоясидир, ҳолбуки Яратувчиси яратиш пайтида унга ушбу собиқ маълумотни берган эди.

Ҳисларни фикрлаш жараёнинингбир шарти сифатида эътиборга олмаслик нариги дунё билан алоқалар ҳақидаги фаразни келтириб чиқарди. Натижада, бундай махлуқларнинг инсонларга етказадиган зарари ва азоблари ҳақида фараз пайдо бўлди. Инсонлар бундай маҳлуқлар инсонни, уни фикрлашини, нафси ва турмуш тарзини ўзига бўйинсундириб олади деб даъво қилишни бошладилар.

“Фойда” атамаси ҳақида тўғри тушунчанинг йўқлиги уни жуда кўп инсонларнинг ҳаётидаги мақсадга айлантирди. Ҳолбуки, у маълум бир тизим ва ўлчовларга муҳтож бўлган алоқаларнинг сабаби бўлиши керак эди.

“Таваккул” атамасининг маъносини тўғри тушунмаслик оқибати баъзи инсонларни фаолиятсизликка олиб келса, бошқаларини эса таваккул – бу моддий сабабларни қилиш керак деган тушунчага олиб келди. Бундай тушунча одамда ушбу тушунчанинг ҳалокатли таъсирини келтириб чиқарди, гарчи бу атаманинг мақсади инсонда Аллоҳ Таоло билан доимий алоқа ўрнатиш, уни ёрдам учун фақатгина Аллоҳ Таолога юзланадиган инсонга айлантириш эди. Чунки бу сўзни тўғри англашликнинг таъсир кучи ва қуввати шу қадарки, унинг таъсирида инсон, худди Пайғамбаримиз с.а.в. билан бўлиб ўтган, саҳобалар ва уларнинг йўлидан тўғри ва маҳкам юрган инсонларда бўлгани каби имконсиз бўлган ишларни, мўъжизаларни бажаришга тайёр бўлади.

“Шўро” атамасини нотўғри тушунишлик кўпчилик инсонларда мусулмонлар ўртасидаги кенгаш иши билан қонун ишлаб чиқариш масаласини чалкаштиришларига олиб келди. Шўро ҳамма ерда, мумкин бўлган ва мумкин бўлмаган ерларда ишлатилди, аммо бу моҳияти жиҳатидан маълум бир шаръий ҳолатларда фақатгина фикрни қабул қилиш эди. Шўро қонун манбаига айланди, ҳолбуки бу ҳуқуқ фақатгина Аллоҳ Таолога тегишли эди. Қонун ишлаб чиқаришда Аллоҳнинг ҳуқуқи қонунлар ақл асосида қабул қилинадиган жойларда жамоий йиғилишлар, овоз бериш билан ўтадиган соҳага айлантирилди. Шўро тўғрисидаги нотўғри тушунча инсонларни ислом ақидасига бутунлай зидбўлган демократия ғояларини қабул қилишликка етаклади.

Бу ерда мен фақат ўнлаб, аниқроғи, юзлаб нотўғри ғоя ва тушунчалар ичидан озгинасини эслатиб ўтдим. Булар ғоялар ва тушунчаларнинг моҳиятини нотўғри тушунишлари оқибатида, ҳамда, тўғри фикрлаш ва воқеъликнинг ўзи ҳақида қарор чиқариш услубига соғлом қарашнинг йўқлиги натижасида пайдо бўлган эди.

Умид қиламан-ки, Аллоҳ Таоло бизларга Ўз раҳматини кўрсатиб, ушбу тадқиқотларимизда барча жиҳатларни очиқлаб олишимизга ёрдам беради.

Материал махсус радио учун Халифа Муҳаммад томонидан тайёрланди.