Триполидан Бенғозигача: Американинг таянчи бўлмиш Туркия Ливияни қайта чизмоқдами?

Туркия ташқи ишлар вазири Ҳоқон Фиданнинг 2026 йил 11 ва 12 август кунлари Ливияга қилган ташрифи хорижий пойтахтлар одатда Триполи эшиги орқали киришга ўрганган бир мамлакатдаги шунчаки навбатдаги дипломатик сафар бўлмади. Зеро Фидан пойтахтда Абдулҳамид Дбейба, Муҳаммад Ал-Манфий ва Муҳаммад Такала билан учрашди, сўнгра Бенғозига ўтиб, у ерда Халифа Ҳафтар, Саддом Ҳафтар, Оқила Солиҳ ва Белқосим Ҳафтар билан учрашди. Энг муҳими, у Туркиянинг шарқ ва ғарбни бирлаштиришга ҳамда «ягона, суверен ва мустақил Ливия»ни барпо этишга ёрдам бериш учун улар билан бўлган муносабатларидан фойдаланмоқчи эканини эълон қилди.

Ушбу манзаранинг ўзиёқ Туркия сиёсатида юз берган бурилишдан далолат бериш учун кифоя қилади. Чунки 2019 йилда Триполи ҳукуматини ҳимоя қилиш учун Ливия урушига кирган ҳамда унинг кучлари ва ҳарбий ёрдами Ҳафтарнинг пойтахтга ҳужумини қайтариш ортидан унинг ишончини қозонишда ҳал қилувчи омил бўлган Туркия энди Ливия шарқига рақиб лагерь сифатида муомала қилмаяпти, балки ҳар иккала томоннинг калитларига эга бўлишга интилмоқда. Масала энди Триполининг Бенғози устидан ғалаба қозонишида эмас, балки бўлажак келишувнинг шакли қандай бўлишидан қатъи назар, Туркиянинг Ливияда ҳозир бўлишида қолди.

Шу сабабли Фиданнинг ташрифига ундан олдинги жараёндан алоҳида ажратилган ҳолда қарамаслик керак. Зеро 2026 йил 24 июлда Фидан Анқарада Саддом Ҳафтарни қабул қилди ва бу учрашув Анқаранинг Ливия шарқига тобора кенгроқ очилаётганини яққол акс эттирди. Бундан олдин эса Саддом 29 июнь куни Вашингтонга ташриф буюриб, у ерда Масъад Булос (у АҚШ президенти Дональд Трампнинг араб ва африка ишлари бўйича катта маслаҳатчиси ҳамда бир қатор минтақавий масалаларни, биринчи навбатда Ливия саҳнасини қайта тартибга солиш бўйича Америка йўналишини кузатишга масъул шахс) иштирокида АҚШ давлат котиби Марко Рубио билан учрашган эди. Сўнгра у кейинги икки кун давомида ҳарбий муассасани ва Ливия муассасаларини бирлаштириш ҳамда ягона бошқарувга эришиш ва сайловлар ўтказишни муҳокама қилиш учун Ливия масаласига масъул Америка расмийлари билан учрашувларини давом эттирди.

Ушбу алоқаларнинг вақти тасодифий эмас эди; чунки Анқара ҳам у билан ўзининг махсус алоқа каналини қураётган бир вақтда, Вашингтон тўғридан-тўғри Шарқдаги энг кўзга кўринган куч марказларидан бири билан канал очаётгани намоён бўлди. Энг муҳими, Туркиянинг бу очилиши Масъад Булос Ливия ҳокимияти ва муассасаларини қайта тартибга солиш учун етакчилик қилаётган йўналиш доирасида айнан ўша лагерга, хусусан, унинг марказида турган Саддом Ҳафтарга нисбатан тобора кучайиб бораётган Американинг очилиши билан бир вақтга тўғри келди.

Мана шу ерда янада кенгроқ геосиёсий мазмун намоён бўлади. Зеро Вашингтон ва Анқара бир хил масала устида ҳар бири ўз услубида параллел равишда ишламоқда. Фидан ўз ташрифи давомида Анқаранинг Ливиядаги муассасаларни бирлаштиришга қаратилган саъй-ҳаракатларни қўллаб-қувватлашга ҳарислигини, халқаро саъй-ҳаракатларни бирлаштиришда муҳим роль ўйнашга интилишини ҳамда доимий барқарорликка эришиш йўлида Ливия муассасаларини бирлаштиришни мақсад қилган Америка ташаббусини қўллаб-қувватлашини таъкидлади («Ал-Арабий ал-Жадид», 13/08/2026). Шу тариқа, барқарор Ливияни фақат Триполининг ўзидан туриб  қуриб бўлмайди ва мамлакат шарқи ифода этаётган кучни эътиборсиз қолдириб бўлмайди.

Масъад Булос ташаббуси ўз моҳиятига кўра, сайловларга етиб боришдан олдин сиёсий, ҳарбий ва молиявий муассасаларни бирлаштириш сари йўналгандек кўринади. Бу эса ягона бюджетни тасдиқлаш, қўшма хавфсизлик тадбирларини барпо этиш ҳамда АҚШнинг Африкадаги ҳарбий қўмондонлиги «AFRICОМ» назорати остида Сиртда ҳарбий манёврлар ўтказиш билан бирга кечди («Ал-Жазира», 02/07/2026). Ушбу контекстда Америка-Ливия хавфсизлик ва ҳарбий ҳамкорлиги шунчаки оддий машғулот бўлибгина қолмай, балки ягона бирлашган Ливия ҳарбий муассасаси қад кўтариши мумкин бўлган пойдеворни яратишга бўлган уринишга айланади.

Мана шу ердан Туркия-Америка кесишувини тушуниш мумкин. Зеро Туркия Ғарбда чуқур ҳарбий ва хавфсизлик мавжудлигига эга ва айни пайтда Шарқ билан каналлар қура бошлади; Америка эса томонларни жамлаш ҳамда ҳарбий ва молиявий муассасаларни қайта тартибга солиш қобилиятига эга. Агар ушбу йўналиш Шарқ ва Ғарб ҳокимиятда шерик бўладиган келишувга олиб борадиган бўлса, келажакдаги бошқарув формуласида Ҳафтар оиласининг майдонга чиқиши эътиборсиз қолдириб бўлмайдиган эҳтимолга айланади. Балки ҳозирги кучлар мувозанати Саддом Ҳафтарни ҳар қандай бўлажак формулага жалб этишни четлаб ўтиш қийин бўлган ишга айлантиради.

Диққатга сазовор жойи шундаки, Туркия-Ливия ҳамкорлиги фақат сиёсат чегарасида тўхтаб қолмайди. Зеро хавфсизлик ва мудофаа стратегик муносабатлар рўйхатида олдинги ўринда туради, бироқ улар энергетика, инфратузилма, қайта қуриш ва савдо учун йўл очади. Турк компаниялари Ливия шарқининг ўзида ҳам Бенғози, Байда, Шаҳҳот ва Тобруқни ўз ичига олган лойиҳаларда кенгайдилар. Мана шундай қилиб ҳарбий қудрат иқтисодий нуфузга айланади, иқтисодиёт эса ўз навбатида сиёсий нуфузни мустаҳкамлаш қуролига айланади.

Эҳтимол, Туркия стратегиясининг рамзий жиҳатини энг кўп фош қилувчи нарса — Фиданнинг Бенғозида Умар Мухтор қабри олдида тўхташидир. Мақбарани танлаш шунчаки протокол тафсилоти эмас эди; зеро Фидан Ливия миллий хотирасига унинг энг мустаҳкам рамзларидан бири орқали хитоб қилишни ҳамда 1931 йилда мустамлакачи Италия қатл этган қаршилик ҳаракати кишисини хотирлашга чақиришни танлади.

Бу ерда Туркия ўзини ливияликларга шунчаки ўз манфаатларини кўзловчи Ўрта ер денгизи кучи сифатида эмас, балки Ливия тарихи мустамлакачилик билан боғлиқ бўлган Европага қарама-қарши ўлароқ, ушбу минтақа билан тарихий ва эмоционал хотира орқали боғланган давлат сифатида тақдим этишга уринмоқда. Бу қаттиқ нуфузни тўлдирувчи рамзий сиёсатдир: бир томондан қурол, тайёргарлик ва сармоя, бошқа томондан эса хотира ва ўзлик.

Шу сабабли Ливия бугун биринчи даражали Европа масаласи бўлишдан кўҳна қитъанинг нафсини қондирмайдиган иқтисодий, хавфсизлик ва энергетика манфаатлари билан боғлиқ бўлган Европа нуфузини сиқиб чиқаришга уринаётган Туркия-Америка салмоғи кучайиб бораётган майдонга айланди. Ўйин қоидаларининг ўзгариши билан Ливия ичида ҳарбий ва иқтисодий жиҳатдан ҳаракатланаётган кучлар унинг шарқи ва ғарби келажагини шакллантиришда янада каттароқ қобилиятга эга бўлиб қолдилар.

Бу ердаги масала Мағриб қўшничилиги нуқта назаридан кўринади. Агар Америка Шарқ ва Ғарбни бирлаштириш сари ундаётган, Туркия улар билан параллел алоқалар қураётган ва Бенғозининг ўзи янада жозибадор шаҳарсозлик ва иқтисодий марказга айланаётган бўлса, унда Тунис, Жазоир ва Миср бунга соф Ливиянинг ички иши сифатида қарай олмайдилар. Чунки Ливияни қайта шакллантириш амалда Шимолий Африкадаги кучлар мувозанатини қайта шакллантиришни англатади.

Шундай экан, энг муҳим савол нафақат: «Бирлашган Ливияни ким бошқаради?», балки: «Ушбу бирлик дунёга келадиган қолипни ким белгилайди?» деган саволдир. Агар Ливия бирлиги Америка-Туркия соябони остида амалга ошадиган бўлса, у бўлинишни тугатишда муваффақият қозониши мумкин, бироқ у айни пайтда ташқи куч марказларига янги қарамликни мустаҳкамлайди. Агар ливияликлар ушбу халқаро кесишувни суверен давлат қуриш учун имкониятга айлантира олсалар, эҳтимол Ливия ўзгача тарихий лаҳза қаршисида бўлиши мумкин.

Янада кенгроқ ва энг долзарб савол очиқлигича қолмоқда: Нима учун Исломий Мағриб ўзини жамловчи география, тарих, сақофат ва ҳазорий ўзлик билан лойиҳаларни қабул қилиб олувчи мавқедан уларни яратувчи мавқега ўта олмайди?! Ливиянинг келажаги фақат Вашингтон, Анқара ва Европанинг иши бўлмаслиги керак, худди Тунис, Жазоир, Ливия, Марокаш ва ҳатто Мавританиянинг уйғониши халқлар тақдирини ўйинчоқ қилишни касб қилиб олган йирик давлатларнинг кучлар мувозанати гаровига айланиб қолмаслиги керак бўлганидек.

Эҳтимол, Фиданнинг Умар Мухтор қабри олдидаги суратидан олинадиган энг чуқур сабоқ шуки: минтақа нафақат Ливияни бирлаштиришга, балки ўзининг стратегик иродасини бирлаштириш қобилиятини қайтариб олишга муҳтождир — сунъий тўқима чегаралардан ошиб ўтувчи ҳамда ҳижрий учинчи ўн йилликдан бери илк Рошид Халифаликни бағрига олган ушбу минтақани ўз қарори билан ўз хавфсизлиги, иқтисодиёти ва уйғонишини қуришга қодир қилувчи, ҳамда тарих, ҳазорат ва Ислом риштасини оддий бир муштарак хотирадан Росулуллоҳ ﷺ нинг пайғамбарлик минҳожи асосидаги иккинчи Рошид Халифалик ҳақидаги хушхабари рўёбга чиқадиган келажак пойдеворига айлантирувчи бирликка муҳтождир — токи Исломий Мағриб мустамлакачиликка қарши бир асрлик қаршиликдан кейин ташқи кучлар уни қайта шакллантириш устида рақобатлашадиган шунчаки бир майдон бўлиб қолмасин!

Муҳандис Висом Ал-Атраш

Роя газетасининг 2026 йил 26 август чоршанба кунги 614-сонидан