Замон ўзгарди, демак, яна нималар ўзгариши керак?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِن تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ

– “Зеро, кўзлар кўр бўлмас, балки кўкраклардаги қалблар кўр бўлур”. (Хаж:46)

Кун ёриша бошлагач, қуёш ўз “саломини” йўллаб биз томон юра бошлайди. Ҳар тонг қуёшнинг чиқиш томони ва кун охирлагач қайси томонга ботиши барчамизга маълум. Ой ҳам ўз ишида бардавом, яъни тўлиши ва яна ингичкалашиб бориши, бу унинг иши. Атрофимизда ҳаётни ифодаловчи барча нарса ўзига бириктирилган вазифасида собит.

Инсоннинг шаклу шамойили, еб ичиши, табиати ўз ўрнида. Инсон шу даврда ҳам кислороддан нафас олмоқда. Икки қўл, икки оёққа эга, ўша жисм, тана аъзолари яралганидан буён ўз ўрнида. Ҳатто аввалги даврларда бўлгани каби бу замонда ҳам кимдир асосий эҳтиёжи учун, яна кимдир камолий эҳтиёжларини қондириш учун ҳаракатда. Яна бир муҳим омил, аввалги даврларда ҳам инсон ақлли эди ва шу замонда ҳам ўша ақл инсонни тарк этмади ёки ақлнинг фаолияти ўзгариб қолмади. Лекин ҳаммамиз яхши биламизки замон ўзгарди. Эҳ, замон, замон.

Баъзида бугунги замонавий тараққиётдан узоқда бўлган одамларни қабила тарзида яшаётганини телевизор ёки интернетда кўрамиз. Эътибор берсак, улар билан бизнинг ўртамизни боғлаб турган ва ажратиб турган омиллар мавжуд. Ажратиб тургани, уларнинг замонавий тараққиётдан ортда қолгани. Боғлаб тургани эса, нима бўлганда ҳам уларнинг биз каби инсонлиги. Энди фикрлаб кўрайлик, аслида биз учун қайси бири муҳимроқ?

Агар биз ажратиб турган омилларга эътибор қаратсак, айтиб ўтганимиздек асосий омил замонавий тараққиёт. Бу жиҳатдан уларни ўзимиздан ажратишимиз умуман нотўғри. Сабаби бугунги кунда баъзи давлатларнинг бошқа давлатлардан кўп соҳаларда тараққий этиб кетганлиги барчамизга маълум. Шунинг учун агар замонавий тараққиёт сабаб инсонлар табақаланса, биласизми инсонлар неча табақага ажраб кетиши керак? Ҳатто бу табақаларда баъзи давлатлар фуқаролари юқори табақадаги давлатлардан анча олислаб, чангалзорларда яшаётган, замонавий тараққиётдан йироқдаги инсонларга яқинлашиб қолишлари мумкин.

Яна бир жиҳат. Агар замонавий тараққиётдан узоқдаги инсонлар қандайдирки сабаб билан тараққиётда ўсиб кетса ва уларнинг яшаш даражалари бошқаларга қараганда ҳам юқорилаб кетса, унда бу инсонларга берилган баҳо ўзгарадими? Бундай ҳолат тарихда бўлган. Масалан, Ислом келишидан аввал арабларга форсликлар ҳам, румликлар ҳам паст назар билан қараганлар. Ислом келиши билан арабларнинг ҳаёт тарзлари тубдан ўзгариб кетганлиги барчага маълум. Демак, замонавий тараққиётни ифодаловчи нарсалар инсоннинг инсонлиги ва унинг инсондек яшашига нисбатан иккиламчи бўлган жиҳатлардир.

Демак, ягона омил қолди, у ҳам бўлса инсон сифатида қараш. Бу қарашда инсоннинг яратилиш табиати инобатга олинади. Агарки бу жиҳат ўзгармаган экан, яшаш тарзи билан боғлиқ қонунларнинг ўзгартирилишига қандай ҳожат бор? Замоннинг ўзгаргани худдики биз учун катта бир сабаб бўлиб ҳаётимиз йўлини белгилашда ҳам уни баҳона қиламиз. Лекин замоннинг ўзгариши, дея биз эътибор қаратаётган нарсалар ҳаётда иккинчи даражали нарсалар эканлигини унутамиз. Иккинчи даражали дейишимизга сабаб, туя ёки от ўрнини бугун автомобиллар, самолётлар эгаллади. Олис масофаларга ёзишмалар ва уларни жўнатиш воситалари бугун ўз уйингизда ё офисингизда ўтириб компютер ёки телефон орқали бажарилиши мумкин. Бундай омилларни кўплаб келтира оламиз. Лекин муҳими яна замон ўтиб бугунги ана шундай нарсалар ўрнини умуман бошқа нарсалар эгаллаши мумкин эмасми? Албатта, буни рад қилиш қийин. Демак, агар бу нарсалар яна ўзгарса, инсон яшаш тарзи билан боғлиқ қонунларни яна ўзгартириши керак бўладими? Наҳотки, бу иккиламчи воситаларга қарам бўлмаган, ҳар бир замонда унга амал қилиниши мумкин бўлган мукаммал қонун-қоидалар йўқ бўлса? Албатта, шундай қонун-қоидалар бор. Бу Исломдир.

Шунинг учун исломий ҳаёт татбиқ қилиниши тўғрисида ўйлар экансиз, сизга бу иккиламчи воситалар тўсиқ бўлмасин. Мисол учун, замон бошқа, деган фикр Ислом шариати татбиқи учун арзимас омилдир. Бундай муаммоларни Ислом жуда осонлик ва моҳирлик билан муолажа қила олади. Чунки Ислом Яратувчи томонидан биз инсонларнинг шу вақтгача ўзгармай келаётган ва бундан кейин ҳам ўзгармайдиган яратилиш табиатимиз эътиборга олинган ҳолда туширилган.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

04.07.2020й