بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Бизларни тушунчаларимиз бошқаради

“Бизларни тушунчаларимиз бошқаради” деган фикрни баъзиларимиз англаб етганмиз, кўпларимиз эса, бу фикрни англашдан йироқмиз. Бу мавзуда сухбатлашар эканмиз аввало тушунча нима эканлигига ойдинлик киритиб олишимиз зарур бўлади. Тушунча маълумотни воқеликка ёки воқеликни маълумотга боғланиши натижасида ташкил топади. Демак, тушунча маълумот ёки воқеликни зехнда идрок қилинганидир.  Идрок эса, юқорида айтиб ўтилган маълумотни воқеликка ёки воқеликни маълумотга мос эканлигини тасдиқлаш.

Тушунча тўғрисидаги фикрларимизга мисоллар келтирсак, маълумотни воқеликка боғланиши: Сиз узоқ сафарга чиқмоқчи бўлсангиз  аввал ўша жойга борган инсон билан учрашиб бориладиган манзил ва юриладиган йўл тўғрисида маълумот оласиз. Сафар давомида манзилга етгунингизгача ёки етиб борганингиздан кейин ҳам берилган маълумотларнинг воқелигини кўриб ўзингиз гувох бўласиз. Аввал сизда ана шу манзил ва йўл тўғрисида маълумот бор эди холос, сафарингиз жараёнида эса шу манзил ва йўлнинг воқелигини ҳам кўрдингиз  ва маълумотни воқеликка боғлашингиз натижасида сизда тушунчага айланди.

Энди воқеликни маълумотга боғлаш борасидаги мисол: Сиз бирон бир янги қурилган бинони кўрдингиз воқелиги сизда бор, лекин шу бино тўғрисида маълумотингиз йўқ. Шу бино тўғрисида биладиган инсон сизга маълумот берса ўзингиздаги воқелик билан берилган маълумот боғланиши натижасида сизда тушунча пайдо бўлади.

Мана тушунчанинг нима эканлиги тўғрисида озроқ бўлса ҳам билиб олдик. Навбат қандай қилиб инсонни тушунчаси бошқариши тўғрисида сухбатлашишга келди. Бу жараённи ҳам мисоллар билан тушунтирамиз:

Тарихимизга назар ташлайдиган бўлсак кўплаб таниқли аждодларимиз ўтганлигини кўрамиз. Улар орасида биз яхши кўрадиганларимиз ва ёмон кўрадиганларимиз ҳам бор. Бизни яхши кўришимиз ёки ёмон кўришимиз шу аждодларимиз тўғрисида бизга берилган маълумотларга боғлиқдир. Чунки сизга берилган маълумотга қараб сизнинг тасаввурингизда шу тарихий шахс шаклланади. Шеърлар, асарлар ёзган ёки инсонларга таълим берган, химоя қилган, бизни юртларни озод қилган ва бошқа давлатларни босиб олган дейилган маълумотларнинг воқелиги билан танишсиз. Ва яхши ёки ёмон деб аталадиган воқелик тўғрисида сизда етарли билим бор. Сизга маълумоти берилаётган тарихий шахснинг қилган ишлари сизнинг яхши деб биладиган воқелигингизга тўғри келса сиз шу аждодимизни яхши кўрасиз. Агар у тўғрисидаги маълумот сиз ёмон деб биладиган воқеликка тўғри келадиган бўлса сиз уни ёмон кўрасиз.

Энди у тарихий шахс тўғрисида сизда яхши инсон деган тушунча, яъни тасаввур пайдо бўлган бўлса кимдир шу аждодимиз тўғрисида ёмон инсон деса сиз у кишига нисбатан қарши позицияда турасиз ва ўзингиз яхши инсон деб билган тарихий шахсни химоя қиласиз. Эътибор беринг, ўша тарихий шахсни  химоя қилишингизга нима сабаб бўлди?! Бизнингча сиздаги у шахс тўғрисидаги яхши инсон деган тушунча химоя қилишингизга сабаб бўлган. Агар ёмон инсон деган тушунчада бўлганингизда сиз шу тарихий шахсни химоя қилмаган бўлар эдингиз.

Эътибор бериладиган жиҳати бизларга берилаётган маълумотлар тушунчаларимизнинг шаклланишига катта рол ўйнамоқда. Шу тушунчангиз натижасида сиз кимнидир яхши кўрасиз ёки ёмон кўрасиз ва бирор нарсадан хафа бўласиз ёки хурсанд бўласиз. Мана шунинг учун биз ўзимизга берилаётган маълумотларнинг тўғри ёки хато эканлигига катта аҳамият қаратишимиз керак. Агар биз шу маълумотларни тўғри ёки нотўғри эканлигини текширмай ишонаверсак тушунчаларимиз хато шаклланиб қолишига сабаб бўлади. Ва натижада аслида хафа бўлишимиз керак бўлган нарсадан хурсанд бўладиган ёки ёмон кўришимиз керак бўлганда яхши кўрадиган бўлиб қоламиз. Шунинг учун доимо бизга берилаётган маълумотларни текшириб кўриб пухталаб олганимиздан кейингина хулоса чиқаришимиз тўғри хисобланади.

Кўриб турибмизки хар қандай вазиятда бизларни “у ёққа юр, бу ёққа кел”, “бу ишни қилма, шундай гапир” деяверишни хожати йўқ. Бизга маълумотлар берилса ва биз уларга ишонсак шуни ўзи тушунчаларимизни шаклланишига етрали бўлиб қолаверар экан. Ва мана шундай қилиб сизнинг тушунчаларингизни хато ёки тўғри шакллантирилиши оқибатида сиз нотўғри иш қиласиз ёки тўғри иш қилаверасиз.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Абдуллоҳ

09.01.2015й.