بِسْـــمِ اللهِ الرَّحْمٰـــنِ الرَّحِيـــم

Роя газетаси:

Эрдўғаннинг Африка сафари ва Америка манфаатларига хизмат қилиши

Абу Ҳамза Хутвоний қаламига мансуб

2017 йил 24 декабр куни Туркия президенти Ражаб Тоййиб Эрдўған Африка сафарини бошлаб, 27 декабрда тамомлади. У Судан, Тунис ва Чад давлатларига қилган сафари чоғида бир нечта иқтисодий, сиёсий битимлар имзолади.

Ўтган уч йил мобайнида Эрдўған Африка қитъасидаги йигирмадан зиёд давлатга сафар қилди. Бу сафарларидан кўзланган мақсад, Туркиянинг Африкадаги мавжудлигини исботлашга уриниш, ушбу қора қитъада европаликлар нуфузи ҳисобига Америка нуфузининг кенгайишига ҳисса қўшиш ҳамда Африкадаги мўл-кўл бойликларни ўзлаштиришга уринаётган регионал фаол давлатлар билан рақобатлашиш бўлди.

Эрдўғаннинг айни сафаридан Бирлашган Араб Амирликлари билан рақобатлашиш кўзланган бўлса ажаб эмас. Чунки Амирликлар Британия топшириғи асосида Африкада ўрнашиб олишга ҳаракат қилмоқда. Шунинг учун Эрдўған товар ва хизматларга муҳтож бўлган Африка бозорига кириш мақсадида, очиқ халқаро иқтисодий пойгага Туркияни ҳам олиб киришга уринмоқда. У кириб олгандан кейин иқтисодий мақсадни, сиёсий нуфузга айлантириб олмоқчи.

Судан билан ҳарбий ва иқтисодий ҳамкорлик битимлари, хусусан, стратегик «Савокин оролидаги осори атиқаларни реконструкция қилиш ва таъмирлаш» битими имзоланди. Бу рақобатлашаётган давлатлар билан кечаётган «портлар жанги» стратегиясининг бир қисмидир. Ҳозирда бу давлатлар Африкадаги соҳил бўйи шаҳарларда денгиз базалари қуришмоқда, айниқса, Амирликлар Ливия, Сомали ва Яманда бир неча портларга эгалик қилмоқда.

Туркия ўзининг тобора ривожланиб бораётган иқтисодий қудратини Африка қитъалари бозорлари ва уларнинг сиёсий муҳити сари кетаётган қизғин пойгага қаратмоқда. Бундан олдин айни соҳада Хитой, Япония, яҳудийлар давлати, Амирликлар каби регионал кучлар ва йирик мустамлакачи кучлар ҳам шундай қилганди.

Мисол учун, бу сафар Эрдўған Суданга келганда ўзи билан 150 нафар туркиялик бизнесменларни олиб келди. Судан билан маданият, қишлоқ хўжалик, иқтисод, молия ва транспорт соҳаларида ҳамкорлик қилиш учун ўн иккита битим тузилди. Айни сафар ортидан Туркия-Судан ўртасидаги савдо айланмаси ҳажми илгарги 500 миллион доллардан бир миллиард доллардан зиёдга кўтарилди. Келажакда савдо айланмаси энг юқори маррага, 10 миллиардга кўтариладиган бўлди.

Туркиянинг мана шу уч давлатга зиёрат қилиши билан экспорти ҳажми ошиб, 6.2 миллиард долларга етадиган ва сўнгги йилларда улар билан бўлган савдо ҳажми юздан 29 %га ошадиган бўлди.

Сўнгги йилларда турк экспортлари ҳажми жиҳатидан олганда, Тунис мана шу уч давлат ичида 4.3 миллиард доллар билан биринчи ўринни эгаллайди. Ундан кейинги ўринни 1.7 миллиард доллар билан Судан, 78 миллион доллар билан Чад эгалламоқда.

Шу каби сафарлар, битимлар орқали амалга ошириш кўзланаётган иқтисодий ва тижорий ҳаракатлардан, шубҳасиз, Африка устидаги мустамлакачилик кураши кўзланган. Туркия ва Амирлик сингари регионал ва маҳаллий давлатлар эса, мустамлакачиликнинг арзонгаров қуроллари бўлиб, улардан йирик давлатлар ўзларининг сиёсий нуфузларини мустаҳкамлашда фойдаланади.

Эрдўған – Судандаги Умар Башир режими каби – Америкага малай режимларни қўллаб-қувватлаш ролини бажармоқда. Фуқаролар урушидан ҳолдан тойган, хорижий тил бириктирувлар натижасида парчаланиб, ҳалокат ёқасига келиб қолган Судан, қулашдан ҳимоя қилувчи тирговучга жуда муҳтож. Бундай пайтда уни қўллаб-қувватлаш ва қулашдан сақлаб қолишнинг энг афзал йўли – Туркия каби АҚШ сиёсатига хизмат қилувчи давлат билан алоқаларни мустаҳкамлаш бўлса керак.

Тунисда эса, Америка ўзининг янги нуфузини киритиб олишга муҳтож. У ўз нуфузини киритишга ва бу юртдаги асосий сиёсий куч сифатида ҳукмронлик қилаётган Британия ва Франция билан рақобат қила олишга эса, энг муносиб, самарали воситани Туркия, деб биляпти. Буни Тунисга Британия билан Франция бера олмаётган иқтисодий таклифларни тақдим этиб, саховатпешалик қилиш орқали амалга оширмоқчи.

Чадда эса, Америка – қадимдан нуфуз соҳиби бўлиб келаётган Франция билан рақобат қилиш учун Эрдўған Туркиясидан фойдаланишга ва унинг кучли иқтисодини олиб киришга уриняпти. Ҳолбуки, Франция Чадга мана шундай иқтисодни беришга қизғанаётган ҳамда унинг ўз бойликларидан фойдаланишига имкон яратиб берувчи ёрдамни тақдим этишга бахиллик қилаётган эди. Шу жиҳатдан, Америка Туркияни Франция билан беллашиш ролини адо этишга энг муносиб вакил, деб биляпти.

Америка – Эрдўған зиёрат қилган Тунис ва Чад каби халқаро кураш кетаётган давлатлардаги ўзининг нуфузини кенгайтиришда асосан малайлари ва вакилларига таянадиган бўлиб қолди. Бу ҳол собиқ маъмуриятлардан кўра Трамп маъмуриятида кўпроқ кузатиляпти. Америка манфаатига хизмат қилишда бошқалардан фойдаланиш дипломатияси – афтидан, бу маъмурият учун энг камчиқим ва энг даромадли бўлиб қолган кўринади.

Ҳа, Эрдўған Америка сиёсати учун тайёр уловга айланди. Чунки у сиёсий эҳтироси кучли ҳамда ҳокимиятда узоқ вақт қолишга ўч кимсадир. Зеро, у инқилоб қилишга уринган Фатҳуллоҳ Гулен жамоасини тугатиш, деган ёлғон даъво билан, Британияга тобе ҳарбий ва адлия раҳбарларидан иборат ўз рақибларини йўқ қилишга муваффақ бўлди. Шу боис, Америка минтақада ишонадиган энг кучли малайлардан бири Эрдўған бўлиб турибди.

Сиёсий ҳамда қирол Салмонларга солиштирилганда регионал мақбул фигура Эрдўғандир. Адаштириш бобида у шундай туғма қобилиятга эгаки, бу борада Сисий билан Салмон у билан беллашолмайди. Шунинг учун Эрдўған халқаро курашда Америкага жуда ёқиб тушди.

Бироқ сўнгги пайтларда Эрдўғаннинг Сурия ва Фаластин билан боғлиқ позицияси, яъни Шом қўзғолонини ёрдамсиз қўйиб, тоғутлар сафида юриш ва Фаластин борасида қуруқ шиорларни кўтариб чиқиш… каби позицияси маълум бир қатламгагина эмас, балки оммага очилиб қолди… Унинг бундай позицияси вақт ўтиши билан халқ олдида шармандасини чиқармай қолмайди, қўлга киритган сохта халқ базаси албатта йўқолади, масхарабоз президентлардан бири экани ҳаммага ошкор бўлади. Зеро, Умматнинг тақдирий масалалари борасида шиорлар ва баёнотлардан ўзга ҳеч қандай фойда келтирмаган бу масхарабоз раҳбарлар – АҚШнинг минтақадаги мустамлакачилик лойиҳасининг энг муҳим таянчларидан биридир.

Роя газетасининг 2018 йил 3 январ чоршанба кунги 163-сонидан