بسم الله الرحمن الرحيم

ЕРЛАРГА ОИД ҲУКМЛАР

Ерни тасарруф қилиш

 (“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Ерларга оид ҳукмлар бўлимининг мавзулари билан танишишимиз мобайнида ерга эга бўлиш шартлари, қўриқ ерларни ўзлаштиришга оид ҳукмларни ўрганиб чиқдик. Бугунги мавзуимизда ерни тасарруф қилишга оид ҳукмлар билан танишамиз.

Ерни тасарруф қилиш

Ерга эга бўлган ҳар бир одам уни ишлатишга мажбур қилинади. Муҳтож одамга ерни ишлатиш имконини берадиган нарсалар байтулмолдан берилади. Уч йил ердан фойдаланмай ташлаб қўйган одамдан ер тортиб олинади ва бошқага берилади. Ҳазрати Умар шундай дедилар: Уч йилдан кейин ўраб олувчининг ҳаққи қолмайди. Яҳё ибн Одам Амр ибн Шуайбдан ривоят қилади: 

أَقْطَعَ رَسُولُ اللهِ أُنَاسًا مِنْ مُزِينَةٍ أَوْ جُهَيْنَةٍ أَرْضًا فَعَطَّلُوهَا، فَجَاءَ قَوْمٌ فَأَحْيُوهَا، فَقَالَ عُمَرُ: لَوْ كَانَتْ قَطِيعَةٌ مِنِّى، أَوْ مِنْ أَبِى بَكْرٍ، لَرَدَدْتُهَا,وَلَكِنْ مِنْ رَسُوْلِ اللهِ قَالَ: وَ قَالَ عُمَرُ: مَنْ عَطَّلَ أَرْضاً ثَلاثَ سِنِيْنَ لَمْ يعمرْهَا, فَجَاءَ غَيْرُهُ فَعَمرَهَا فَهِىَ لَهُ 

“Расулуллоҳ с.а.в. музайналик ёки жуҳайналик одамларга ер ажратиб бердилар, улар ерни ташлаб қўйдилар, бошқа одамлар келиб, у ерларни ўзлаштирдилар. Шунда Умар деди: Агар мен ажратиб берганимда ёки Абу Бакр ажратиб берганида уни қайтариб олган бўлар эдим, лекин Расулуллоҳ с.а.в. ажратиб берганлар-да. Кимки ерни уч йил обод қилмай ташлаб қўйса-ю, бошқа киши келиб уни обод қилса, у унгадир”. Бундан мурод, уч йилдан кўпроқ муддат ўтиб кетганидир, яъни агар Абу Бакр ажратиб берганида эди, уч йил ўтмаган бўлар эди, лекин Расулуллоҳ с.а.в. ажратиб берганлари учун уч йилдан ортиқ муддат ўтиб кетди, шунинг учун уни қайтариб олиш мумкин эмас деганидир. Абу Убайда “Амвол”да Билол ибн Ҳорис Музаний ҳақида шундай деди:

أَنَّ رَسُولَ اللهِ أَقْطَعَهُ الْعَقِيقَ أَجْمَعَ، قَالَ: فَلَمَّا كَانَ زَمَانُ عُمَرَ قَالَ لِبِلاَلٍ: إِنَّ رَسُولَ اللهِ لَمْ يَقْطَعْكَ لِتُحَجِّرَهُ عَلَى النَّاسِ، إِنَّمَا أَقْطَعَكَ لِتَعْمَلَ، فَخُذْ مِنْهَا مَا قَدَرْتَ عَلَى عِمَارَتِهِ, وَرَدِّ الْبَاقِى

“Расулуллоҳ с.а.в. унга Ақиқнинг ҳаммасини ажратиб бердилар. ҳазрати Умар халифалик даврида унга деди: Эй Билол, Расулуллоҳ с.а.в. уни сенга ўраб қўйишинг учун эмас, балки ишлашинг учун ажратиб бердилар. Обод қила оладиганингни олиб қол-да, қолганини қайтариб бер”. Саҳобаларнинг ижмоларига кўра ҳам ерни уч йил ташлаб қўйган одамдан тортиб олинади ва бошқасига берилади.

Шунга кўра, ер эгаси ўз ерига иш қуроллари, уруғлари, ҳайвони ва ишчилари билан экин экиш ҳуқуқига эга. Деҳқончилик қилиш учун ёлланма ишчилардан фойдаланиши мумкин. Агар бунга қодир бўлмаса, давлат унга ёрдам беради. Агар ер эгаси ҳеч нарса экмаса, ерни деҳқончилик учун бошқа бировга эвазсиз совға сифатида бериб туради. Агар бу ишни қилмай, уч йил ерни ташлаб қўйса, давлат уни тортиб олиб, бошқага беради. Юнус Муҳаммад ибн Исҳоқдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан ривоят қилади:

جَاءَ بِلاَلُ بْنُ الْحَارِثِ الْمُزَنِىُّ إِلَى رَسُولِ اللهِ فَاسْتَقْطَعَهُ أَرْضًا، فَأَقْطَعَهَا لَهُ طَوِيلَةً عَرِيضَةً، فَلَمَّا وُلِّىَ عُمَرُ قَالَ لَهُ: يَا بِلاَلُ: إِنَّكَ اسْتَقْطَعْتَ رَسُولَ اللهِ أَرْضًا طَوِيلَةً عَرِيضَةً فَقَطَّعَهَا لَكَ، وَإِنَّ رَسُولَ اللهِ لَمْ يَكُنْ يَمْنَعُ شَيْئًا يُسْأَلُهُ، وَأَنْتَ لاَ تُطِيقُ مَا فِى يَدَيْكِ. فَقَالَ: أَجَلْ. فَقَالَ: فَانْظُرْ مَا قَوَّيْتَ عَلَيْهَا مِنْهَا فَأَمْسِكْهُ، وَمَا لَمْ تُطِقْ، وَمَا لَمْ تَقْوَ عَلَيْهِ، فَادْفَعْهُ إِلَيْنَا نَقْسِمُهُ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ. فَقَالَ: لاَ أَفْعَلُ، وَاللهِ شَيْئًا أَقْطَعَنِيهِ رَسُول اللهِ. فَقَالَ عُمَرُ وَاللهِ لَتَفْعَلَنَّ. فَأْخُذْ مِنْهُ مَا عَجَزَ عَنْ عِمَارَتِهِ، فَقَسَمَهُ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ 

«Билол ибн ҳорис Музаний Расулуллоҳ с.а.в. ҳузурларига келиб, ўзига ер бўлиб беришларини сўради. Пайғамбар с.а.в. унга кенг, узун ерни бўлиб бердилар. Ҳазрати Умар халифа бўлгач, унга деди: Эй Билол, сен Пайғамбар с.а.в.дан кенг, узун ер сўрагандинг, уни сенга бердилар, чунки Пайғамбар с.а.в. сўралган нарсани қайтармас эдилар. У ерга бир ўзингнинг кучинг етмайди-ку. Билол: ҳа, тўғри, деди. Ҳазрати Умар: Чамалаб туриб кучинг етадиган ерни олиб қол. Кучинг етмайдиганини бизга қайтар, биз уни мусулмонларга тақсимлаб берайлик. Билол деди: Аллоҳга қасамки, ҳеч нарса қилмайман, уни менга Расулуллоҳ бўлиб берганлар-а. Ҳазрати Умар деди: Аллоҳга қасамки, албатта қиласан». Ундан обод қила олмаган ерларни олиб, мусулмонларга тақсимлаб берди. Бу ривоятни Яҳё ибн Одам “Хирож” китобида келтирган. Бу нарса шуни кўрсатадики, ер эгасининг унга экин экишга кучи етмаса, уч йил ташлаб қўйса, давлат уни олади ва бошқага беради, худди ҳазрати Умар Билол Музанийга нисбатан иш тутганларидек. Демак, ўраб олиш, халифанинг бўлиб бериши, ўзлаштириш, мерос ва сотиб олиш орқали ерга эга бўлинади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

23.12.2018