ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Халифа

(6)

Номзодлар сонини чеклаш

Хулафои рошидинларнинг қандай сайлангани диққат билан ўрганилса, бу масалада номзодлар сонида маълум чекловга амал қилинганлиги маълум бўлади. Масалан, Бану Соиданинг айвонида номзодлар Абу Бакр, Умар, Абу Убайда ва Саъд ибн Убодалар бўлиб, номзодликка шу кишилар билангина кифояланилган. Бироқ Умар билан Абу Убайда ўзларини Абу Бакрга тенглаштирмадилар ва халифалик учун у билан рақобатлашмадилар. Натижада номзодини қўйиш амалда Абу Бакр билан Саъд ибн Убодаларнинг ўртасидагина бўлди. Шундан кейин айвонда аҳли ҳал вал-ақд Абу Бакрни халифа қилиб сайлаб, унга инъиқод байъатини беришди. Кейин эртаси куни масжидда мусулмонлар Абу Бакрга итоат байъатини бердилар.

Абу Бакр мусулмонларга халифаликка Умарнинг номзодини илгари сурди. Умар билан эса, бошқа номзод бўлмаган эди. Кейин мусулмонлар унга аввал инъиқод байъатини, кейин итоат байъатини беришди.

Умар ҳам мусулмонларга олти киши номзодини илгари суриб, уларнинг орасидан бирини халифа қилиб сайлаб олишлари учун уларнинг сонини олтитага чеклади. Кейин Абудурраҳмон ибн Авф бешови билан баҳс қилди-да, қолган учтасидан ваколат олиб, Али билан Усмоннинг номзодларида тўхтади. Шундан сўнг одамларнинг фикрини ўрганди ва уларнинг фикри Усмоннинг халифа бўлишига келиб тўхтади.

Энди Али р.а.га келсак, халифаликка у билан бирга бошқа биронта номзод бўлмади. Шунинг учун унга Мадина ва Куфадаги мусулмонларнинг кўпчилиги байъат қилишди ва у тўртинчи халифа бўлди.

Усмон р.а.нинг байъатида: Халифа сайлаш учун рухсат берилган энг кўп муддат, яъни уч кеча-кундуз, шунингдек, номзодлар сонини олти кишигача, кейинчалик эса, икки кишига чеклаш воқеалари бўлиб ўтди. Биз ушбу мавзуимизга фойдаси борлигини эътиборга олиб, айни байъатнинг қандай содир бўлганини андак тафсилоти билан айтиб ўтамиз:

1. Умар р.а. ҳижратнинг 24 йили муҳаррам ойининг бошида якшанба куни эрталаб, Абу Луълуъа – унга Аллоҳнинг лаънати бўлсин – томонидан пичоқлангани таъсиридан вафот этди. Унинг пичоқланиши ҳижратнинг 23 йили, зул-ҳижжа ойининг тугашига тўрт кун қолганда, чоршанба куни меҳробда бомдод намозини ўқиётган пайтда юз берди. Умар р.а.нинг васиятига биноан унинг жанозасини Суҳайб р.а. ўқиди.

2. Умарни дафн қилиш ишларидан фориғ бўлингач, Миқдод Умар васият қилган олти кишидан иборат шўро аҳлини уйларнинг бирига тўплади. Абу Талҳа эса, уларни қўриқлаб турди. Улар ўтириб маслаҳатлашганларидан сўнг Абдурраҳмон ибн Авфни – ўзлари рози бўлиб – ораларидан бирини халифа қилиб танлашга вакил қилдилар.

3. Абдурраҳмон улар билан муҳокама қилиб, ҳар биридан алоҳида-алоҳида мана бундай деб сўрай бошлади: Агар сиз халифа бўлмасангиз, қолганлардан кимнинг халифа бўлишини хоҳлайсиз? Уларнинг жавоби Али билан Усмондан нарига ўтмади. Шундан кейин Абдурраҳмон номзодларни олти кишидан икки кишига чеклади.

4. Шундан кейин, юқорида маълум бўлганидек, Абдурраҳмон одамлардан маслаҳат сўради.

5. Чоршанба куни кечаси, яъни Умар р.а.нинг вафотидан (якшанба куни) уч кун кейин, Абдурраҳмон опасининг ўғли Мисвар ибн Махраманинг ҳовлисига борди. Ибн Касирнинг «Бидоя ва ниҳоя» китобидан шундай нақл қилинади:

«Умарнинг вафотидан тўртинчи кунга ўтар кечаси Абдурраҳмон опасининг ўғли Мисвар ибн Махраманинг уйига борди ва: Эй Мисвар, ухлаяпсанми? Аллоҳга қасамки, мен уч кундан буён ухламадим, деди», яъни Умар вафот этган якшанбадан душанбага ўтар кечаси, сешанбага ўтар кечаси ва чоршанба кечаси. Кейин «… Бор, менга Али билан Усмонни чақириб кел, деб масжидга чиқиб кетди… кейин барча одамлар «ас-солату жомиатун», дея чақирилди…». Бу чоршанба бомдоди эди. Кейин у Алининг – (Аллоҳ ул зотдан рози бўлсин ва юзларини мунаввар айласин) – қўлидан тутиб, ундан Аллоҳнинг Китоби, Расулининг суннатига биноан ва Абу Бакр билан Умарнинг ишини давом эттиришга байъат қиласизми? – деб сўради. Али р.а. ўзининг ушбу машҳур жавобини қилди: «Мен Аллоҳнинг Китоби ва Расулининг суннати бўлса, ҳа байъат қиламан, аммо Абу Бакр билан Умарнинг амалларига бўлса, йўқ, мен ўз фикрим бўйича ижтиҳод қиламан». Абдурраҳмон Алининг қўлини қўйиб юборди, кейин Усмоннинг қўлини тутиб, унга ҳам айни саволни берди. Шунда Усмон: «Ҳа, байъат қиламан», деди ва Усмон р.а.нинг халифалигига байъат берилди.

Суҳайб одамларга шу кун бомдод намозини ҳам, пешин намозини ҳам ўқиб берди. Усмон р.а. мусулмонларга халифа сифатида аср намозини ўқиб берди. Бошқача қилиб айтганда, Усмон р.а.га бомдод намозидан сўнг инъиқод байъати бошланган бўлишига қарамасдан, Суҳайбнинг амирлиги Мадинада аҳли ҳал вал-ақд Усмонга байъат берганларидан кейингина ниҳоясига етди. Дарҳақиқат, унинг амирлиги ўша куннинг ярмидан кейингача, яъни асрдан сал аввал, саҳобалар Усмонга байъат бергани бир-бирларини чақириб бўлишган пайтда охирига етди. Иш асрдан сал аввал тугаши билан Суҳайбнинг амирлиги ҳам ниҳоясига етди ва Усмон одамларга халифа сифатида аср намозини ўқиб берди.

«Бидоя ва ниҳоя» соҳиби Суҳайб Усмоннинг байъати бомдод пайтида бўлиб ўтганини била туриб, нима учун пешинда ҳам одамларга имом бўлганини баён қилиб, шундай дейди: «… Унга одамлар масжидда байъат берганларидан сўнг у шўро ҳовлисига, яъни «аҳли шўро тўпланган уйга» олиб борилди ва қолган одамлар унга ўша ерда байъат беришди. Яъни байъат пешиндан кейингина адо бўлди. Суҳайб эса, ўша куни пешинда Масжиди набавийда имом бўлди. Халифа амирул мўминин Усмон р.а. энг биринчи имомлик қилган намози эса, аср намози бўлди…».

«Умар пичоқланган, вафот этган ва Усмонга байъат қилинган кун ҳақида ихтилофлар мавжуд… Бироқ биз уларнинг энг кучлироғини зикр қилдик».

Шунга биноан, «вафот этиш ёки ишдан бўшатиш каби» халифалик лавозими бўшаб қолганидан сўнг унга номзодни қўйиш чоғида эътиборга олиниши зарур бўладиган ишлар бор. Улар қуйидагилар:

1. Номзодни қўйиш тўғрисидаги фаолият муҳлат белгиланган кунлар давомида кечаю-кундуз бўлади.

2. Номзодлар сонини инъиқод шартлари тўла топиладиган тарзда чеклаш. Буни маҳкаматул мазолим олиб боради.

3. Лаёқатли номзодлар сонини икки марта, биринчи олтита, иккинчи марта иккита шахсга чеклаш. Бу икки чекловни Умматнинг вакили деган эътиборда Уммат мажлиси олиб боради. Чунки Уммат Умарга ваколат берган эди, Умар олти кишига ваколат берди, олти киши эса, ораларидан Абдурраҳмонга ваколат беришди, у муҳокамадан кейин олти кишидан икки кишини чақирди. Аён бўлганидек, бу ишларнинг ҳаммаси Умматга бориб тақалади, яъни улар Уммат вакилларидир.

4. Муваққат амирнинг салоҳияти сайлов натижаси эълон қилиниши билан эмас, балки байъат тадбирлари тугаши ва халифа сайланиши билан ниҳоясига етади. Масалан, Суҳайбнинг амирлиги Усмоннинг сайланиши билан эмас, балки унга байъат қилиш тамом бўлиши билан тугади.

Юқорида ўтган нарсалардан кўриниб турибдики, халифани уч кеча ва кундуз ичида қандай сайлашни белгиловчи бир қонун чиқарилади. Дарҳақиқат, бу қонун тузилди. Унинг муҳокамаси ва табанний қилиниши – Аллоҳнинг изни билан – муносиб пайтда амалга ошади.

Буларнинг ҳаммаси халифа вафот этган ёки ишдан олинган… ва унинг ўрнига бошқа халифа қўйилиши керак бўлган ҳолатга боғлиқ гаплардир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси

16.01.2021й