ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Халифа

(8)

Байъат бериш кайфияти

Аввалги суҳбатимизда байъат беришнинг далилларини ва байъат Исломда халифа сайлашнинг ягона тариқати эканлигини баён қилдик. Энди байъат қандай бўлишига келсак, у қўл бериб кўришиш билан бўлади. Гоҳида хат орқали ҳам бўлади. Абдуллоҳ ибн Динор шундай деган: Мен Абдуллоҳ ибн Умарни одамлар Абдулмаликка байъат беришга тўпланишганда кўргандим. У шундай мактуб ёзган эди: «Мен Аллоҳнинг қули амирул мўминин Абдулмаликка Аллоҳнинг Китоби ва Расулининг суннатига асосан қодир бўлганимча қулоқ солиб итоат қилишга қарор қиламан». Байъат бошқа бирор восита билан бўлиши ҳам дуруст бўлаверади.

Бироқ байъатни болиғ инсон бериши шарт қилинади, ёш болалар томонидан байъат берилиши дуруст эмас. Дарҳақиқат, юқорида Абу Уқайлнинг ҳикоя қилишича, у бобосидан, бобоси эса Абдуллоҳ ибн Ҳишомдан ривоят қилади: У Пайғамбар ﷺни кўришга муяссар бўлган экан. Онаси Зайнаб бинти Ҳамид уни Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига олиб бориб, унга байъат қилинг, ё Расулуллоҳ, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ:

»هُوَ صَغِيرٌ. فَمَسَحَ رَأْسَهُ وَدَعَا لَهُ«

«У ҳали ёш бола, дедилар-да, боланинг бошини силаб, дуо қилдилар». (Бухорий ривояти)

Энди байъатнинг лафзларига келсак, улар муайян лафзларга чекланган эмас. Лекин халифа томонидан Аллоҳнинг Китоби ва Расулининг суннатига амал қилишни ўз ичига оладиган лафзлар, байъат бераётган киши томонидан қийинчилик ва енгилликда ҳам, хурсандчилик ва хафаликда ҳам итоат қилишни ўз ичига олувчи лафзлар айтилиши албатта зарур. Юқоридаги маълумотларга мувофиқ бу лафзлар шаклини белгиловчи бир қонун ишлаб чиқилади.

Байъат берувчи қачонки халифага байъат бердими, бас, бу байъат, байъат берган одамнинг елкасидаги омонатга айланиб қолади, унинг байъатдан қайтиши ҳаром бўлади. Бу байъат халифаликка инъиқод байъати, деган эътиборда то уни бергунига қадар байъат берувчининг ҳуқуқидир. Агар ундан қайтишни истаса ҳам қайтиши мумкин бўлмайди. Бухорийнинг Жобир ибн Абдуллоҳ р.а.дан шундай ривояти бор: Бир бадавий араб Расулуллоҳ ﷺга Исломга амал қилиш борасида байъат берди. Кейин у енгил безгак касалига учраб қолиб: «Байъатимни қайтариб беринг», деди. Расулуллоҳ ﷺ кўнмадилар. Кейин яна келиб: «Байъатимни қайтариб беринг», деди. Расулуллоҳ ﷺ кўнмадилар. У қайтиб кетди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар:

»اَلْمَدِينَةُ كَالْكِيرِ تَنْفِى خَبَثَهَا، وَيَنْصَعُ طِيْبُهَا«

«Мадина темирчининг босқонига ўхшайди-ки, у ифлос нарсаларни кетказади, покизалари эса қолади». Нофеъ айтди, Абдуллоҳ ибн Умар шундай деди. Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман:

»مَنْ خَلَعَ يَدًا مِنْ طَاعَةٍ لَقِيَ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لاَ حُجَّةَ لَهُ«

«Ким итоат қилишдан қўлини тортса, Қиёмат кунида Аллоҳга ҳужжати йўқ ҳолда йўлиқади». (Муслим ривояти). Халифага берилган байъатни бузиш Аллоҳга итоат қилишдан қўлни тортишдир. Бироқ бу қачон байъат берувчи халифага инъиқод байъатини ёки инъиқод байъати тўғри берилган халифага итоат байъатини берган бўлса, шундай бўлади. Аммо бир халифага бошланишда биринчи байъат қилган бўлса-ю, кейин бу байъат тамомига етмаган бўлса, байъат берувчи мусулмонлар томонидан халифага инъиқод байъати қилиниб бўлгани йўқ, деган эътиборда, айни байъатидан халос бўлиш ҳуқуқига эга. Чунки ҳадисдаги тақиқ тўла халифа бўлиб сайланмаган кишига берилган байъатдан қайтишга эмас, балки халифага байъат беришдан қайтишга тааллуқлидир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси

22.01.2021й