Халифалик давлати жиҳози

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Биринчи: Халифа

(1)

Халифа бошқарув, ҳокимият ва шаръий аҳкомларни ижро қилишда Умматнинг вакилидир. Чунки Ислом бошқарув билан ҳокимият ишини Умматга топширган бўлиб, уни Умматдан вакил бўлган бир инсон ижро этади. Аллоҳ Таоло Умматга шариатнинг барча аҳкомларини ижро этишни вожиб қилган.

Халифани мусулмонлар сайлайдилар. Шунинг учун у бошқарувда, ҳокимиятда, шариат аҳкомларини ижро этишда Умматнинг вакили ҳисобланади. Шунга кўра, халифанинг халифа бўлиши учун албатта Уммат унга байъат бериши лозим. Умматнинг халифа қилиш тўғрисида берган байъати халифани Умматнинг вакилига айлантириб қўяди ҳамда халифаликка берилган бу байъат инъиқод байъати бўлиб, унга ҳокимиятни топширади ва унга итоат қилишни Умматга вожиб қилади.

Мусулмонларнинг ишини бошқарадиган инсон қачон Уммат орасидан аҳли ҳал вал-ақд (ишни ҳал қилувчи эътиборли шахслар) ўз розилик ва ихтиёрлари билан унга шаръий инъиқод байъатини беришганда ва бу инсонда инъиқод шартлари тўлиқ мужассам бўлганда ҳамда унга инъиқод байъати берилгандан кейин шариат аҳкомларининг татбиқига зудлик билан киришган тақдирдагина халифа ҳисобланади.

Лақаб (ном)

Энди бу инсонга қўйилган лақабга келсак, у халифа ёки имом ёки амирул мўминин, деган номдан иборатдир. Дарҳақиқат, ушбу лақаблар саҳиҳ ҳадисларда ва саҳобалар ижмосида ворид бўлган, шунингдек, Хулафои рошидинлар ҳам шу лақаблар билан номланганлар. Абу Саид Худрий Расулуллоҳ ﷺнинг:

«إِذَا بُويِعَ لِخَلِيفَتَيْنِ فَاقْتُلُوا الْآخَرَ مِنْهُمَا»

«Агар икки халифага Байъат берилса, улардан кейингисини ўлдиринглар», деганларини ривоят қилган. (Муслим ривояти). Абдуллоҳ ибн Амр ибн Осдан ривоят қилинишича, у Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитган экан:

»مَنْ بَايَعَ إِمَامًا فَأَعْطَاهُ صَفْقَةَ يَدِهِ، وَثَمَرَةَ قَلْبِهِ، فَلْيُطِعْهُ…«

«Ким имомга Байъат бериб, унга қўлини ва қалб қўрини берса, унга итоат қилсин…». (Муслим ривояти). Авф ибн Молик Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини ривоят қилади:

»خِيَارُ أَئِمَّتِكُمْ الَّذِينَ تُحِبُّونَهُمْ وَيُحِبُّونَكُمْ, وَتُصَلُّونَ عَلَيْهِمْ وَيُصَلُّونَ عَلَيْكُمْ«

«Имомларингизнинг энг яхшилари шундай кишиларки, сизлар уларни яхши кўрасизлар, улар ҳам сизларни яхши кўрадилар, сизлар уларга яхшилик тилаб дуо қиласизлар, улар ҳам сизларга дуо қиладилар». (Муслим ривояти). Ушбу ҳадисларда Исломда шариат аҳкомларини барпо қиладиган ҳокимнинг лақаби халифа ё имом, деб зикр қилинди.

Амирул мўминин деган лақабга келсак, «Мустадрак» китобида ибн Шиҳоб Зуҳрий Ҳокимдан ривоят қилган, Заҳабий саҳиҳ, деган, Табароний чиқарган, ровийларини Ҳайсамий саҳиҳ кишилар, деган ҳадисда айтилишича: «Ибн Шиҳобнинг ривоят қилишича, Умар ибн Абдул-Азиз Абу Бакр ибн Сулаймон ибн Ҳасмдан сўради. Абу Бакр р.а. замонида мактублар Расулуллоҳ ﷺнинг халифасидан, деб ёзилар эди. Умар р.а. халифалигининг аввалида Абу Бакрнинг халифасидан, деб ёзар эди. Илк бор мактубни амирул мўмининдан, деб ёзган одам ким? – деб сўради. Абу Бакр ибн Сулаймон шундай деди: Энг биринчи ҳижрат қилган аёл Шифонинг менга айтишича, Умар ибн Хаттоб Ироқдаги вакилига менга иккита пухта кишини жўнатсанг, улардан Ироқ ва унинг аҳолиси ҳақида сўрардим, деб мактуб жўнатди. Шунда Ироқ волийси Лабид ибн Рабийа билан Адий ибн Ҳотамни жўнатди. Икковлари Мадинага етиб келишиб, туяларини масжид ҳовлисига чўктиришди. Кейин масжидга киришиб, Амр ибн Осга дуч келишди. Унга: «Амирул мўминин олдиларига киришимизга рухсат сўраб беринг, эй Амр», дейишди. Шунда Амр: «Аллоҳга қасамки, сизлар унинг исмини жуда тўғри айтдингиз. Ҳақиқатда, у амир, биз эса мўминлармиз», деб ўрнидан турди ва мўминлар амири Умарнинг олдига кириб: «Ассалому алайкум, эй амирул мўминин», деди. Шунда Умар: «Бу исмни қаердан олдинг, эй Амр?» – деди. Амр жавоб берди: «Лабид ибн Рабийа билан Адий ибн Ҳотам келишди ва туяларини масжид ҳовлисига боғлашиб, менинг олдимга киришди ва менга: Эй Амр, амирул мўмининнинг олдига киришимизга рухсат сўраб беринг, дейишди. Аллоҳга қасамки, улар исмингизни тўғри айтишди, биз мўминлармиз, сиз бизнинг амиримизсиз». Ибн Шиҳоб айтади: Ўша кундан бошлаб мактуб ана шундай бошланадиган бўлди. Шифо Абу Бакр ибн Сулаймоннинг бувиси эди». Буни шу лафз билан Ҳоким ривоят қилди. Умар р.а. дан кейин халифаларни шундай деб аташ саҳобалар замонида ҳам, саҳобалардан кейин ҳам давом этди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси

23.12.2020й