ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Ўн учинчи: Уммат мажлиси

(шўро ва муҳосаба)

(6)

Аввалги суҳбатимизда Уммат мажлиси салоҳиятлари билан танишган эдик. Бугун бу салоҳиятларнинг далилларини ўрганамиз. Бу салоҳиятларнинг далиллари қуйидагилар:

Биринчи банд: а) Чуқур назар ва баҳсга ҳожат бўлмаган амалий ишларда Уммат мажлисининг раъйини олиш мажбурий эканлиги далилига келсак, у Расулуллоҳ ﷺнинг Уҳуд жангида мушриклар қўшини билан тўқнашиш учун Мадина ташқарисига чиқиш тўғрисидаги кўпчиликнинг раъйини олганларидир. Ваҳоланки, Пайғамбар ﷺ ва катта саҳобаларнинг раъйлари Мадинада қолиш ва ундан ташқарига чиқмаслик эди. Яна бир далил Пайғамбар ﷺнинг Абу Бакр ва Умар р.а.ларга:

«لَوِ اجْتَمَعْتُمَا فِي مَشْوَرَةٍ مَا خَالَفْتُكُمَا»

«Агар икковингизнинг маслаҳатингиз бир жойдан чиқса, сизларга қарши чиқмайман», деган сўзларидир. Шунинг учун фуқаронинг осуда ҳаёт кечириши, хавфсизлиги ҳимоя қилиниши, шаҳарларининг қўриқланиши, душман хатари даф қилиниши жиҳатидан бирон иш қилишга олиб борувчи раъйга тааллуқли ишларда халифа мажлисдаги кўпчиликнинг раъйини олишга мажбурдир, гарчи бу раъй унинг истагига хилоф келса ҳам. Бунинг мисолини Расулуллоҳ ﷺнинг кўпчилик раъйини олиб, Уҳудга чиққанликларида кўриш мумкин.

Биринчи банд: б) Халифа аслида шу қисмдаги ишлар бўйича олимлар, тажрибали кишилар ва ихтисос аҳлларининг раъйини олиши керак. Чунончи Пайғамбар ﷺ Бадрда жанг майдонини танлашда Ҳаббоб ибн Мунзирнинг раъйини олганликлари ибн Ҳишомнинг «Сийрати»да шундай келтирилган:

«إِنَّهُ r, حِينَ نَزَلَ عِنْدَ أَدْنَى مَاءٍ مِنْ بَدْرٍ, لَمْ يَرْضَ الْحَبَّابُ بْنُ الْمُنْذِرِ بِهَذَا الْمَنْزِلِ, وَقَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ r: يَا رَسُولَ اللَّهِ, أَرَأَيْتَ هَذَا الْمَنْزِلَ, أَمَنْزِلاً أَنْزَلَكَهُ اللَّهُ لَيْسَ لَنَا أَنْ نَتَقَدَّمَهُ وَلا نَتَأَخَّرَ عَنْهُ, أَمْ هُوَ الرَّأْيُ وَالْحَرْبُ وَالْمَكِيدَةُ؟ قَالَ: بَلْ هُوَ الرَّأْيُ وَالْحَرْبُ وَالْمَكِيدَةُ, فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ, فَإِنَّ هَذَا لَيْسَ بِمَنْزِلٍ, فَانْهُضْ بِالنَّاسِ حَتَّى نَأْتِيَ أَدْنَى مَاءٍ مِنَ الْقَوْمِ فَنَنْزِلُهُ, ثُمَّ نُغَوِّرُ مَا وَرَاءَهُ مِنَ الْقُلُبِ, ثُمَّ نَبْنِي عَلَيْهِ حَوْضاً فَنَمْلَؤُهُ مَاءً, ثُمَّ نُقَاتِلُ الْقَوْمَ فَنَشْرَبُ وَلا يَشْرَبُونَ, فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ r: لَقَدْ أَشَرْتَ بِالرَّأْيِ, فَنَهَضَ رَسُولُ اللَّهِ r وَمَنْ مَعَهُ مِنَ النَّاسِ, فَسَارَ حَتَّى إِذَا أَتَى أَدْنَى مَاءٍ مِنَ الْقَوْمِ نَزَلَ عَلَيْهِ, ثُمَّ أَمَرَ بِالْقُلُبِ فَغُوِّرَتْ, وَبَنَى حَوْضاً عَلَى الْقَلِيبِ الَّذِي نَزَلَ عَلَيْهِ, فَمُلِئَ مَاءً, ثُمَّ قَذَفُوا فِيهِ الْآنِيَةَ»

«Пайғамбар ﷺ Бадр яқинидаги бир сувнинг ёнига тушганларида, Ҳаббоб ибн Мунзир бу жойга қониқмасдан, Пайғамбар ﷺга: «Ё Расулуллоҳ, айтингчи, бу ер Аллоҳ сизни туширган ва бизнинг у ёқ, бу ёққа ўтишимиз мумкин бўлмаган жойми ёки раъй, уруш ва ҳийла-тадбирми?» – деди. Шунда у зот: «У раъй, уруш ва ҳийла-тадбирдир», дедилар. Шунда у: «Ё Расулуллоҳ, бу ер – тушадиган жой эмас. Одамларни турғизинг, қавмга яқинроқ бўлган сувнинг ёнига бориб, тушамиз. Кейин орқадаги қудуқларни кўмиб ташлаймиз. Сўнгра унинг тепасига ҳовуз қуриб, сувга тўлдирамиз. Ундан кейин қавм билан жанг қиламиз. Биз сув ичамиз, улар эса ичолмайди», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Яхши маслаҳат бердинг», дедилар-да, ўзлари ҳам, бирга бўлган одамлар ҳам туриб, қавмга яқин бўлган сувнинг ёнига келиб тушдилар. Кейин буйруқ бердилар, қудуқлар кўмиб ташланди. Ўзлари келиб тушган қудуқнинг устига ҳовуз қурилиб, сув тўлдирилди. Кейин эса, унинг ичига идишларни ташлаб қўйишди». Хуллас, Пайғамбар ﷺ Ҳаббобнинг раъйини эшитиб, унга эргашдилар.

Раъй, уруш ва ҳийла-тадбир сирасига кирувчи бу ҳодисада мутахассис раъйидан ўзга одамлар раъйларининг ҳеч қандай қиймати бўлмади. Чуқур муҳокама ва баҳс зарур бўладиган фан ва фикрга оид ишлар ўша ҳодиса сирасига киради. Таъриф шунга ўхшайди. Чунки бунда ҳам одамлар раъйларига эмас, билимлилар ва ихтисос эгаларига мурожаат қилинади. Негаки, бу нарсаларда кўпчилик раъйининг эмас, билим, маҳорат ва ихтисоснинг қиймати бор, холос.

Молия ишлари ҳам шунга ўхшайди. Чунки шариат – йиғиб олинадиган молларнинг турларини ҳам, уларнинг сарфлаш ўринларини ҳам, шунингдек, солиқлар қачон солинишини ҳам белгилаб берган. Шунга биноан, молларни йиғиб олишда ҳам, сарфлашда ҳам одамлар раъйининг эътибори йўқ. Қўшин ҳам шунга ўхшайди. Негаки, шариат унинг ишларини тадбир қилишни халифага қолдириб, жиҳод ҳукмларини белгилаб берган. Демак, шариат белгилаб берган ишларда одамлар раъйининг ҳеч қандай эътибори йўқ. Давлатнинг бошқа давлатлар билан бўлган алоқасига нисбатан ҳам иш шундай. Чунки у чуқур муҳокама ва баҳс қилиниши керак бўлган фикр жумласидан бўлиб, жиҳодга алоқаси бор. Кейин эса у раъй, уруш ва ҳийла-тадбир сирасига киради. Шунинг учун кўп ва кам бўлишидан қатъий назар, одамлар раъйининг эътибори йўқ. Шундай бўлса-да, халифа бу ишларни Уммат мажлисига ҳавола қилиб, маслаҳат сўраши, раъйини олиши жоиз. Негаки, ҳавола қилиш мубоҳ ишлардандир. Мажлиснинг бу ишлар тўғрисидаги раъйи – Бадрда собит бўлганидек – мажбурий бўлмасдан, қарор қабул қилиш салоҳият эгасида қолади.

Биринчи банддаги (а) билан (б)нинг фарқини изоҳлаб айтамизки:

Деярли алоқалар узилиб қолган бир қишлоқда одамлар манфаатларига хизмат қилиш учун дарёнинг устига кўприк ва шу каби нарсаларни қуришда қишлоқнинг алоқа муаммосини ҳал қилиш учун мажлисдаги кўпчиликнинг раъйини бажариш халифа учун мажбурий бўлади. Лекин кўприк қуриш учун фан нуқтаи назаридан муносиб жойни ва кўприк учун энг муносиб лойиҳани, яъни осма кўприк бўладими ёки дарёнинг ичидаги қозиқларга ўрнаштириладими ва ҳоказоларни белгилашда мажлисдаги кўпчиликнинг раъйи олинмайди, балки билим ва ихтисос эгаларидан маслаҳат сўралади.

Шунингдек, бир қишлоқ фарзандлари шаҳарлардаги мадрасаларга боришга қийналаётган бўлишса, уларга мадраса қуриб беришда мажлисдаги кўпчиликнинг раъйи халифага мажбурий бўлади. Аммо қишлоқдаги мадрасанинг жойини танлаш, яъни шу жойнинг тупроғи мадраса қуришга яроқлилиги, қай тарзда қурилиши, у жой давлатга қарашлими ёки қарашли эмасми, яъни қурилаверадими ё сотиб олинадими, бир ёки икки йилга ижарага олинадими ва шу каби ишларда билим ва ихтисос эгаларидан маслаҳат сўралади. Мажлисдаги кўпчиликнинг раъйининг ҳожати йўқ. Халифа улардан маслаҳат сўраши мумкин бўлса ҳам, лекин уларнинг раъйи мажбурий эмас.

Яна мисол сифатида, чегара (душман билан қарама-қарши туриш чизиғи)да жойлашган шаҳарни олайлик. Қишлоқни истеҳкомлаш, ундан душман хавфини узоқлаштириш, душман томонидан бирор тажовуз рўй бергудек бўлса, унинг қирғинга ва қувғинга учрамаслиги ва бошқа жиҳатлардан Уммат мажлисидаги кўпчиликнинг раъйи мажбурийдир. Бироқ бу истеҳкомларнинг қандай қурилиши ва хавф-хатарни қайтариш учун қандай қуроллардан фойдаланиш тўғрисида мажлисдаги кўпчиликнинг раъйи эмас, билимли ва мутахассислардан маслаҳат сўралади. Ва ҳоказо.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими

18.12.2021й