بسم الله الرحمن الرحيم

Халифалик давлатида хизматлар ва инфратузилмалар

(3-қисм)

Аҳолига хизмат кўрсатиш харажатлари

Одамларга кўрсатиладиган хизматлар турли юртларда турлича ва жойига қараб, бир-биридан фарқ қилади. Шунинг учун аҳолига хизмат кўрсатиш масаласига айрим давлатларда ортиқча, айримларида ўртача, яна бошқасида умуман оз эътибор берилаётганини кўриш мумкин. Бу масалада ўз жасоратини кўрсатиб бир-бири билан мусобақалашиб келган давлатлар ҳозирга келиб “бу соҳани хусусийлаштириш энг оқилона йўл” деган баҳона билан уни хусусийлаштириш устида мусобақалашадиган бўлиб қолишди. Биз қуйида Халифалик давлати фуқароларини таъминлаши лозим бўлган энг муҳим хизматларни баён қиламиз.

Биринчи: Таълим харажатлари:

Давлат ва ҳукуматлар тарафидан таълим ҳақидаги қонун ва қарорлар чиқарилиб, уни доимий назорат қилиб турилади. Таълим соҳасида хизмат кўрсатиш бир давлатдан бошқасида фарқ қилади. Айрим давлатларда таълим хизмати давлат секторига қараса, бошқасида хусусий секторга қарайди ёки иккиси ҳам назорат қилади.

Халифалик давлати эса мажбурий таълим босқичларини, саводсизликка қарши курашиш кайфиятини белгилаб беради ва доимий таълим қонунларини чиқариб, барқарор дарс программаларини жорий қилади. Шунингдек профессионал ва академик таълим турларига рағбатлантиради ҳамда институтларга кириш учун ўз назорати остида расмий имтиҳонлар ўтказади.

Давлат гоҳида талабаларни ўзига керак мутахассисликлар бўйича институтларга жойлаштиради ва таълим структурасини барча турларини ислоҳ қилади. Шунингдек келгуси ўн йиллик учун таълим сиёсатини ишлаб чиқади, билими юксак талабаларни давлат ичкариси ва хориждаги ноёб мутахассисликларни ўргатишга ихтисослашган университетларга юборади. Мутахассисликлар тури, сони, афзаллиги ва жиддийлигини белгилашда давлатнинг роли муҳимдир.

Халифалик давлати илк кунларидаёқ масжидда ўқиш, ёзиш, дин ва илмни ўргатишга эътибор берди. Чунки Қуръонда илмга бўлган ундов бир неча бор такрорланганидек, Пайғамбаримиз с.а.в. суннатида ҳам Хитойда бўлса ҳам илм ўрганишга тарғиб қилинди.

Росулуллоҳ с.а.в. Мадинада Ислом давлатини тиклагач, биринчи мадраса ташкил қилинди. Сўнг унда Бадр жангида асирга тушган Қурайш мушрикларидан озодлик эвазига мусулмонларга ўқиш ва ёзишни ўргатиш талаб қилинди. Бу мадраса Арқам ибн Абу Арқам ҳовлисига жойлашган эди. Росулуллоҳ с.а.в. бу мадрасани саҳобалар ва уларга эргашганлар янги динни ўрганишлари учун марказга айлантирди. Уни “Дорул Қурро” деб номлаган эди. (Мустафо Шокир, Усмонийлар давригача бўлган исломий шаҳарлар китоби иккинчи қисм, 689-саҳифа). Бу иш давлат бошлиғи, яъни Росулуллоҳ с.а.в. буйруғи билан амалга оширилар эди. Таълим олишни истаганлар учун таълим олиш пуллик бўлмаган. Бироқ оталарнинг турмушда ёрдам бўлиши учун фарзандлар меҳнатидан фойдаланиш истаги бўлса, талаба учун борган жойида турмушда ёрдам кўрсатувчи вақф ишлари ташкил қилинган эди. Бундай вақфлар жуда кўп бўлиб, барча исломий шаҳарларда мавжуд эди. Талаба ва уламолар сақофий ҳаракатларига ёрдам бериши ва уни ўстириши учун ўша вақф идораларидан моддий кўмак олар эди.

Шунинг учун ҳар бир шаҳардаги жоме масжидида уламо ва мударрисларнинг илм ҳалқалари ва мажлислари мавжуд эди. Бағдод, Дамашқ, Қоҳира, Қайравон, Қуртуба, Фос ва Нишопурдаги жомеалар ҳалқалари кўплиги билан машҳур бўлган. Мақдисий Фустот шаҳридаги Амр ибн Ос жомеаси ҳақида шундай дейди: “Исломда бу жомеадаги илм мажлисидан каттароқ илм мажлиси бўлмаган”. (Мақдисий, Гўзал тақсимотлар китоби, 197, 205-саҳифалар).

Мадрасалар бир ярим аср мобайнида масжидларга тобе ҳолда фаолият қилди ва шундан кейингина масжиддан ажратилди. Шу пайтга келиб уларда ўқитиладиган дарсликлар сони кўпайди. Уларга бўлган сарф-харажат, қизиқтириш ва жалб қилиш Халифалик давлати, байтулмол ва вақф идоралари томонидан амалга оширилар эди. Халифалик давлати турли соҳалардаги олимларни етиштириб чиқарган ушбу таълим хизматларини ўз ўрнида бажарди.

(Ал-Ваъй журналининг 374-сонидан олинди. Д. Ояд Шаъровий (раҳимаҳуллоҳ) қаламига мансуб.)

Давоми бор

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Фаррух

16.12.2018