بسم الله الرحمن الرحيم

Халифалик давлатида хизматлар ва инфратузилмалар

(8-қисм)

Умумий мулк ва коммунал хизматлар

Учинчи: Транспорт воситалари:

Нефть сектори йигирманчи асрнинг иккинчи ярмида юксак техникавий тараққиёт туфайли кенгайди. Қуруқлик, сув ва ҳаво транспорт воситалари кўпайди, ҳатто транспорт воситаларининг улкан турларига денгиз флоти, қуруқлик флоти ва ҳаво флоти деган истилоҳ ишлатиладиган бўлди.

Нефть йирик ўлчамда қазиб олиниши туфайли йирик ўлчамдаги транспорт зарур бўлиб қолди. Шунингдек дунё аҳолисининг сони ортиши туфайли тижорат ва саноат транспортининг ҳажми ортди.

Хусусийлаштириш ҳодисаси тарқалишдан олдин, давлатлар бу хизматларни ўзлари бошқарар ҳамда хорижий ва ички транспортни ўзи идора қилар эди. Кейин транспорт ва алоқалар вазирлигига эҳтиёж туғилди ва бир неча давлатларда бу соҳа учун бюджет ажратилди. Вақт ўтиши билан давлатлар алоқа ва транспортнинг ички ва ташқи ишларини тартиблаштириш учун қонунлар ишлаб чиқа бошлади. Сўнг сиёсий, иқтисодий, минтақавий ва халқаро блоклар орқали икки томонлама ва оммавий иттифоқлар тузилди. Масалан, минтақавий соҳада 1977  йил Араб давлатлари лигаси доирасида араб давлатлари ўртасида иттифоқлар тузилди.

Шунингдек, араб давлатлари ўртасида икки томонлама иттифоқлар, Кўрфаз ҳамкорлик кенгаши доирасида минтақавий иттифоқлар, Мағриб давлатлари ўртасида иттифоқлар, халқаро иттифоқлар ва Европа давлатлари ўртасида иттифоқлар тузилди.

Бу иттифоқлар транспорт вагонларининг йўлдан ўтишини осонлаштириш ва уларни халқаро жиҳатдан таъминлаш, халқаро йўл ҳаракатини режалаштириш учун тузилди. Масалан, 1950 йил халқаро йўллар ҳаракати низоми имзоланди ва Европадаги транспорт ишлари кўрсатмалар, халқаро ҳамкорлик асослари ва қонунларни мувофиқлаштириш принциплари ишлаб чиқилди. Бу нарса Женевада ўтказилган йўллардан ўтиш бўйича шартномалар доирасида бўлиб ўтди ва 1968 йилдан бошлаб ижро қилинди (Доктор Абдулқодир Фатҳий Лошиннинг Ўтиш жойларидаги тўсиқ ва ижроий муаммолар китоби, 305 ва кейинги бетлар). Бу шартномани дунёдаги кўп давлатлар қабул қилди. 1968 йилда эса, Венада йўллардан ўтиш бўйича ўтказилган йўл белгилари ва кўрсаткичлари борасидаги иттифоқлари орқали ўзгартирилди.

Ҳаво транспорти соҳасида эса, айрим давлатлар 1929 йилда Варшава иттифоқини тузишди. Бу иттифоқ ички ҳаво транспортини халқаро ҳаво транспортидан ажратди ва транспорт борасида мустаҳкам қонун ва қоидалар ишлаб чиқди. Бу иттифоққа 1955 йил Гаагада ўзгартириш киритилди. 1961 йили Мексиканинг Гвадалахара шаҳрида бу иттифоқ яна янгиланди. (Доктор Муҳаммад Фарид Ариний, Ҳаво қонуни китоби 20-58 бетлар).

Денгиз транспортини тартибга солиш, юк кемалари, улардаги юклар ва транспорт ширкатлари масъулиятларини белгилаш, кемалар ва улардаги юкларнинг денгиздаги хавфсизлигини таъминлаш ҳамда кемаларга сафарда керак бўладиган ҳужжатларни белгилаш бўйича халқаро қонунлар ишлаб чиқилди.

Бундан ташқари, кемаларни қайддан ўтказиш, қайддан ўтказилган жойига қараб қайси давлатга қарашли эканини  аниқлаш ишлари йўлга қўйилди. Шунингдек, аниқлашда кемаларнинг ҳужжати аҳамиятли экани қонун билан белгиланди, юкларни ташиш ва тушириш саналари, товар ҳалокатга учраганда нима қилиш кераклиги ва ҳалокат жавобгарлиги кимга юкланиши белгиланди. (Мустафо Камол Тоҳанинг Денгиз қонуни китоби, 181-215-227 бетлар).

Халифаликнинг биринчи асрларидаги юк ташиш масаласи ҳақида айтадиган бўлсак, у пайтда воситалар ибтидоий эди. Юклар от, хачир, туя, фил ва ҳўкизлар воситасида ҳамда отлар тортадиган аравалар, кемалар ва қайиқларда ташилар эди. Саҳро бўлмаган жойларда отлардан фойдаланилса, саҳрода туялардан фойдаланилар эди. (Доктор Аҳмад Матлуб: Ибн Батутанинг Саёҳатдаги иқтисодий хусусиятлар китоби, 60-61 бетлар).

Аммо бугунги асримизда қуруқлик, денгиз ва ҳаво транспорт воситалари ҳам давлат тарафидан, ҳам шахслар тарафидан ишлатилаверади. Лекин давлат бу хизматларни тартибга солиш учун маҳаллий қонунлар ишлаб чиқиши вожиб.

Агар шахс ва ширкатлар одамларга ушбу хизматларни таъминлашдан бош тортсалар, давлатга бу хизматларни таъминлаши шаръий вожиб бўлади.

(Ал-Ваъй журналининг 375-сонидан олинди. Д. Ояд Шаъровий (раҳимаҳуллоҳ) қаламига мансуб.)

Давоми бор