Халифалик Давлатида моллар

ХИРОЖ

(4)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Хирожнинг миқдори

Албатта, ерга солинадиган хирож миқдорини белгилаш учун хирож солиш кайфиятини билувчи – аввалги суҳбатларимизда зикр қилинганидек – мутахассислар зарур. Умар ибн Хаттоб Ҳузайфа ибн Ямонни Дажла орасидаги жойларга, Усмон ибн Ҳанифни Кўфага, Фурот дарёси қирғоқларига жўнатдилар ва икковлари Кўфа ва Басра орасидаги қишлоқ ерларини ўлчашди ва мумкин бўлган хирожни белгилашди. Сўнгра Умар р.а. бу ишни тасдиқладилар. Амр ибн Маймун ривоят қиладилар: Мен Умар ибн Хаттобнинг ҳузурларида эдим ва олдиларига Ибн Ҳаниф келиб сўзлай бошлади. Биз Ҳанифнинг Умар р.а.га шундай деяётганини эшитдик: «Аллоҳга қасамки, агар ҳар бир таноб ерга бир дирҳам ва қафиз (оғирлик ўлчов бирлиги) солсангиз, бу хирож ерга оғир бўлмайди». Муҳаммад ибн Убайд ас-Сақафий ривоят қилиб айтадилар: «Умар ибн Хаттоб Ироқ атрофидаги ерларнинг ҳар бир жарийбига обод ер бўлсин ёки сув босган ер бўлсин, бир дирҳам ва қафиз солди ва бедани жарийбига (яъни беда экиладиган бир жарийб ерга) беш дирҳам солди». Шаъбий Умардан қилган ривоятда Умар Усмон ибн Ҳанифни Ироқ атрофидаги қишлоқларга жўнатганини ва арпани жарийбига икки дирҳам ва бедани жарийбига тўрт дирҳам ва шакарқамиш жарийбига олти дирҳам, хурмо жарийбига саккиз дирҳам ва узум жарийбига ўн дирҳам ва зайтуннинг жарийбига ўн икки дирҳам солганини зикр қилди. Булардан билинадики, Усмон ибн Ҳаниф Ироқ ерларига солган ва Умар тасдиқлаган хирож миқдори бир хил бўлмаган, балки ер ҳолати, суғорилиши ва экиладиган нарса навига ҳисобга олинган ҳолда турли хил бўлган эди. Албатта, Умар р.а. экин экиладиган обод ердан, сувга сероб ердан, ерни ўзидан ва экин мевалардан солиқ олдилар. Хирож миқдорини нақд пул ва дон билан белгиладилар. Бу белгилаш тоқат миқдорига кўра бўлган эди. Бунда адолатсизлик, солиқ миқдори ер эгалари тоқат қила олмайдиган даража бўлмаган эди ва Умар р.а. қолганини ер эгаларига топширган эди. Хирож миқдорини белгилаш муайян вақтда ва ижтиҳод асосида мумкин бўлади. Халифа ўз ижтиҳоди, фикрига мувофиқ ернинг ҳолатини серҳосил ёки ҳосил ёмон бўлиши, ер ҳолатини яхшилаш ёки ерни хароб бўлиши, ерни бузиб юборадиган мусибатлар билан бекор қолиши, сувнинг кўпайиб-камайиши, тўхтаб қолиши, офатлар бўлиш-бўлмаслиги, нархнинг кўтарилиб-тушиши билан бўлган ўзгаришга мувофиқ хирож миқдорини ошириши ёки камайтириши жоиздир. Буларнинг ҳаммаси хирож миқдорини белгилашга таъсири бордир ва бу ўзгаришлар эътиборга олиниши лозим. Байтулмолга ва ернинг эгасига зулм бўлмаслиги учун вақти-вақти билан хирож миқдори қайтадан белгилаб турилиши керак.

Хирож сарф қилинадиган ўринлар

Умар ибн Хаттобнинг Шом ва Ироқ ерларини бўлиш масаласида низолашган кишиларга айтган гаплари хирож сарф қилинадиган ўринларни равшан англатади. Ўша тортишувларда шундай деганлар: «Агар ерни бўлиб берсам сизлардан кейин келадиганларга бирор нарса қолмайди. Мусулмонларга нима бўлади? Қарасаларки, ер бўлиб берилган ва оталаридан мерос ерга эга бўлиб олишган. Бу тўғри фикр эмас. Чегаралар нима билан ҳимоя қилинади? Бу Ироқ, Шом ва булардан бошқа шаҳарлардаги гўдакларнинг ва бева аёлларнинг ҳоли не кечади?»

Маслаҳатлашган ансорларга Умар р.а. шундай дейди: «Ерни кофир эгалари билан ушлаб туришни фикр қилдим ва уларга у ерда хирож белгилайман, бўйинларига жизя қўяман, уни адо қиладилар ва мусулмон жангчиларига, фарзандларига ва улардан кейингиларга ўлжа бўлади. Кўряпсизларми, бу чегараларга уни қўриқлайдиган кишилар керак. Кўряпсизларми, Шом, Жазира, Кўфа, Басра ва Миср каби буюк шаҳарларни. Улар аскарлар билан таъминланиши ва аскарларга доим маблағ берилиши керак. Қаердан уларга маблағ берилади, агар ер ва унинг эгалари бўлиб бериб юборилса? Сўнг фай оятини ўқиб шундай деди:

… وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ

– “… улардан кейин (дунёга) келганлар”, (Ҳашр:10) бу оят барча инсонларни ўз ичига олади. Ҳар бир мусулмоннинг бу молда ҳаққи бор. Агар мен тирик бўлсам, барча мусулмонга, сарви Химярдаги чўпонга ҳам пешона терисиз ҳаққи етиб келади».

Булардан равшан бўладики, хирож жамики мусулмонлар ҳаққидир ва давлат уни барчанинг манфаатлари йўлида қилади ҳамда давлат ходимларига ва аскарларга ҳаққи шу хирождан берилади. Ундан аскарлар тайёрланади, қуроллар билан жиҳозланади ҳамда бева аёлларга ва муҳтожларга сарф қилинади, одамларнинг ҳожатлари адо қилинади, уларнинг ишлари бошқарилади. Хирожни Халифа Исломга ва мусулмонларга яхшилик ва манфаат бўладиган тарзда ўз ижтиҳоди ва раъйи билан белгилайди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими

12.04.2022й