Халифалик Давлатида моллар
Халифалик Давлатида моллар
Анфол ва ғаниматлар
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Анфол деганда ўлжани тушунмоқ керак. Аллоҳ айтадики:
يَسْأَلُونَكَ عَنْ الْأَنْفَالِ قُلْ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُول…
– “Сиздан ўлжалар ҳақида сўрайдилар, ўлжалар Аллоҳ ва Расулиники деб айтинг”. (Анфол:1)
Ибн Аббос ва Мужоҳиддан, Аллоҳ Таолонинг:
يَسْأَلُونَكَ عَنْ الْأَنْفَالِ
– “Сиздан Анфол (ўлжалар) ҳақида сўрайдилар”,(Анфол:1) деган сўзидаги Анфол ҳақида сўралганда улар «Анфол ғаниматлар, яъни ўлжалардир», дейишган. Шунингдек, жангдан олдин ёки кейин Амир тақсимлайдиган кофирларнинг молларига ҳам «Анфол» сўзи ишлатилади. Демак, Анфол ва ғаниматлар битта нарса бўлиб, мусулмонлар жанг қилиш билан бирга қўлга киритишган пуллар, қурол-аслаҳалар, матолар, озиқ-овқат ва шу кабилардан иборат кофирларнинг молларидир. Бу эса, Аллоҳ Таолонинг ушбу сўзидан англанади.
وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ
– “Билингларки, сизлар ғанимат (ўлжа) қилиб олган нарсаларингизнинг бешдан бири Аллоҳ ва Расули учундир”. (Анфол:41)
Дарҳақиқат, ўлжалар ўтган умматларга ҳаром қилинганидан кейин Расулуллоҳ ﷺга ҳалол қилинди. Расулуллоҳ ﷺ айтадилар: «Мендан олдин бирорта кимсага берилмаган бешта нарса менга берилди, ўша бештадан биттаси ўлжалар менга ҳалол қилинди», деб зикр қилгандилар. Яна Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ айтадилар: «Сизлардан бошқа ҳеч қайси қавмга ўлжалар ҳалол қилинмаган, осмондан олов тушиб ўлжаларни ёндириб юборарди».
Мана бу Анфол ва ғаниматлар воқеси. Дарҳақиқат, Аллоҳ Субҳонаҳу ва Таоло шу Анфол ғаниматларни тақсимлаш ва уни тасарруф этиш салоҳиятини мусулмонлар амирига топширди. Бу Аллоҳ Таолонинг ушбу сўзларида очиқ-ойдин айтилган:
يَسْأَلُونَكَ عَنْ الْأَنْفَالِ قُلْ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ
– “Сиздан ўлжалар ҳақида сўрайдилар, ўлжалар Аллоҳ ва Расулиники, деб айтинг”. (Анфол:1)
وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ
– “Аллоҳ Расулига ўлжа қилиб берган нарса…”. (Ҳашр:6)
Бу ҳолат ўлжаларни тақсимлашдаги Расулуллоҳ ﷺнинг ҳамда у кишидан кейинги халифаларнинг ишларидан очиқ-равшан кўриниб турибди. Дарҳақиқат, Расулуллоҳ ﷺ ўлжаларни ўзлари тақсимлаганлар ва ўзлари тасарруф қилганлар. Шунингдек, халифалар ўзлари тақсимлашган ёки тақсимлаш вакил орқали бошқарилган. Демак, мусулмонлар халифаси ўлжаларни тақсимлаш ва тасарруф этишда салоҳият соҳиби бўлади.
Ўлжалар билан иш юргизиш йўл-йўриқлари шаръий ҳукмлар тақозоси бўйича мусулмонлар манфаатини кўзлаб бўлади. Мусулмонлар ишларини бошқариш, манфаатлари, ҳожатларини ўташ шаръий ҳукмга мувофиқ равишда халифа раъйи ва ижтиҳодига кўра, Ислом ва мусулмонлар манфаатини рўёбга чиқарган ҳолда амалга оширилади. Халифа мусулмонларнинг манфаати бор, деб кўрган нарсага мувофиқ ҳолда бўлади. Чунки Шореъ мусулмонларнинг ҳожатларини адо этиш ва уларнинг аҳволини идора қилишни шаръий ҳукмларга биноан Ислом ва мусулмонлар манфаатини кўзлаб ўз ижтиҳодига кўра иш тутишни халифага топширган.
Ғаниматларнинг тақсимланиши ва сарф қилиш ўринлари ҳамда унга ҳақли шахслар
Ғаниматлар тақсимоти, уни сарф қилиш ўринлари ҳамда унга ҳақли шахслар масаласига келсак, Расулуллоҳ ﷺ Бадр ғаниматларининг бешдан бирини олмасдан жангчилар ўртасида тақсимладилар. Отлиққа уч улуш, пиёдага бир улуш бердилар. Лекин бошқа ғазот ва жангларда ғаниматларни бешдан бирини олардилар. Булар ғаниматларда Расулуллоҳ ﷺнинг иш юргизишлари ҳар хил бўлиб, бир шаклда бўлмаганлигини кўрсатади. Гоҳида Расулуллоҳ ﷺ ғаниматлардан ўлжаларни тақсимлашдан олдин ва тақсимлашдан кейин берардилар, гоҳида бешдан бири олинмасдан олдин, ғаниматнинг аслидан ўлжа берардилар, гоҳо бешдан бири олингандан кейин берардилар. Гоҳида кутилаётган ғанимат ва фатҳлардан бўлган ўлжаларни ваъда қилар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ бу ишларини Ислом ва мусулмонлар учун манфаатли, деган фикр билан юргизар эдилар. Анфол ва ғаниматлар хусусида нозил бўлган биринчи оят уларнинг ишини ҳамда улар билан иш юргизишни Аллоҳга ва Расулига топширди. Демак, Расулуллоҳ ﷺдан кейин мусулмонлар амирига топширилган бўлади. Аллоҳ Таоло айтадики:
يَسْأَلُونَكَ عَنْ الْأَنْفَالِ قُلْ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ
– “Сендан ўлжалар ҳақида сўрайдилар, ўлжалар Аллоҳ ва Расулиники деб айтгин”. (Анфол:1)
Мана бу оят ўлжа ва ғаниматларни тақсимлаш ва улар билан иш юритиш кайфиятини Расулига, яъни мусулмонлар амирига топширди. Абу Умомадан қилинган ривоятда айтадиларки: Убода ибн Сомитдан ўлжалар тўғрисидаги оят ҳақида сўраганимда айтдики: «Биз, яъни Бадр асҳоблари, ўлжаларни тақсимлашда келишолмай, беодоблик қилиб турганимизда ушбу оят нозил бўлди, Аллоҳ Таоло уларни тақсимлашни бизнинг қўлимиздан олиб, Расулуллоҳ ﷺга топширди. Расулуллоҳ ﷺ уни теппа-тенг тақсимладилар. Ушбу оят ҳамма ўлжаларни ўз ичига олади. Фақат Бадр жангига хос эмасдир».
Расулуллоҳ ﷺнинг ишларидан кўриниб турибдики, ўлжалар имом, яъни бошлиқнинг раъйига ҳавола қилинган бўлиб, у ўлжаларда Ислом ва мусулмонлар манфаатини рўёбга чиқариш учун иш юритади.
Расулуллоҳ ﷺ ўлжалардан бешдан бири олингандан кейин, тўртдан бирини берганлари каби учдан бирини ҳам берганлар. Абу Умома Убода ибн Сомит айтадики: «Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ғазот қилдик, ғазотни бошланишида ўлжани тўртдан бирини, қайтганимизда эса, учдан бирини олдик. Худди шунингдек, жангда ўлдирилган кофирнинг нарсаларини ўлдирувчисига бердилар».
Абу Қатодадан ривоят қилинади: «Ҳунайн кунида Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Кимки бир кимсани (яъни Аллоҳ ва Расулининг душманини) ўлдирса, шунга ҳужжати бўлса, ўлдирилган кимсанинг нарсалари ўлдирувчисиникидир».
Расулуллоҳ ﷺ Бани Назир қабиласининг ўлжаларини ансорларни аралаштирмасдан муҳожирларнинг ўзларига тақсимадилар, фақатгина Саҳл ибн Ҳаниф ва Абу Дужоналарга фақирликлари сабабли ушбу ўлжалардан бердилар. Аллоҳ Таоло Ҳашр сурасидаги ушбу каломи билан бунинг бериш сабабларини баён қилди:
كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ
– “токи, ўлжалар сизлардан бой-бадавлат кишилар ўртасидагина айланиб юраверадиган нарса бўлиб қолмаслиги учун”. (Ҳашр:71)
Расулуллоҳ ﷺ Ҳунайн жангида Исломга янги кирганлар қалбларини Исломга мойил қилиш учун кўп ўлжалар бердилар. Анас ибн Моликдан қилинган ривоятда айтиладики: Расулуллоҳ Ҳунайн ўлжаларини тақсимлаб Ақраъ ибн Ҳобисга 100 туя, Уяйна ибн Ҳиснга 100 туя, Абу Суфён ибн Ҳарбга 100 туя бердилар. Шунингдек, Ҳаким ибн Ҳизом, Ҳарис ибн Калада, Ҳорис ибн Ҳишом, Суҳайл ибн Амр, Ҳувайтиб ибн Абдулузза, Ало ибн Жория ас-Сақафийларга 100 тадан туя бердилар ва булардан бошқа Исломга янги кирганларга бундан озроқ бердилар. Расулуллоҳ ﷺ ансорлардан бирортасига ўлжа бермаганликлари сабабли ансорларнинг аччиқлари келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларни тўплаб хутба ўқидилар. Уларни йиғлатиб бу тақсимотга рози қилдилар.
Расулуллоҳ ﷺдан кейинги хулафои рошидинларнинг ҳолати худди шунингдек бўлди. Халифалар ўлжаларнинг баъзисини жангдан ёки тақсимланишдан олдин берардилар. Умар ибн Хаттоб Жарир ибн Абдуллоҳ Албажалий Ироққа боришни таклиф қилганларида шу таклифга «лаббай», деб жавоб берганди. Умар Жарирга ва унинг қабиласи Бажилага Ироқ ерларидан (яъни Фурот ва Дажла атрофидаги ерлардан) бешдан бирини олгандан кейин учдан бирини бердилар. Жарир ва унинг қабиласи икки ёки уч йил муддат ичида бу ерларнинг ҳосилидан учдан бирини еб туришди. Сўнг Умар ундан ерларни қайтариб олдилар ва унга айтдиларки: Эй Жарир, мен масъул тақсимлагувчи бўлмаганимда сизларга берилган нарса қўлингизда қолган бўлар эди. Одамлар кўпайишди, мен ерларни уларга қайтаришни фикр қилаяпман. Жарир ерларни қайтариб берди ва Умар Жарирни 80 динор билан мукофотладилар.
Расулуллоҳ ﷺ ва у кишидан кейинги халифаларнинг ишларидан ва мана бу оятлардан билинадики, ўлжаларнинг иши имом, яъни бошлиққа топширилган бўлиб, бунда Ислом ва мусулмонлар учун яхши деб билган фикр билан иш юргизар экан. Бошлиқ ўлжаларни ҳаммасини ёки баъзисини жангда қатнашган жангчиларга тақсимлашни лозим топса, шундай қилади. Мусулмонларни манфаатларига ишлатиш учун Байтулмолга фай, жизя, хирожларнинг қаторига қўшиб қўйишни афзал кўрса, қўшиб қўяди. Хусусан, шу кунларда давлат амалий ва эҳтиётдаги армияларни таъминлаб, ҳарбийлар оилаларига маошларини бериб, қурол-аслаҳаларни тайёрлайди. Оғир қуроллар ва аслаҳа-анжомлар ўтмишдаги каби жангчилар эгалик қиладиган шахсий нарса эмасдир. Ҳарбий саноат ривожланиб, янги-янги қуроллар ишлаб чиқарилаётган бир пайтда давлат мулки бўлган қуролларни шахсларга мулк қилиб бериш мумкин бўлмайди. Шунга кўра, ўлжаларнинг ҳукми фай, хирож, жизя, ушрларнинг ҳукми каби бўлиб, Байтулмолга қўйилади ҳамда мусулмонларнинг ишларини бошқаришда ва уларнинг ҳолатларини адо этишда сарф қилинади. Халифа жангда қатнашганлар учун Ислом ва мусулмонлар манфаатини кўзлаган ҳолда бу ўлжаларни тақсимламоғи жоиздир.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими
23.03.2022й
