بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Хитой президентининг Франция сафари ва Европа билан бўлган савдо

Устоз Ҳасан Ҳамадон

Хитой раҳбари Си Цзиньпин икки мамлакат ўртасидаги муносабатларни мустаҳкамлаш мақсадида Францияга сафар қилди. Си Цзиньпиннинг таъкидлашича, сўнгги олтмиш йил давомида икки мамлакат ўртасидаги муносабатлар Хитойнинг Ғарбдаги йирик давлатлар билан бўлган муносабатларида биринчи ўринда турган. (Арабийя).

Биринчи: Си Цзиньпин 2024 йил 6 май душанба куни бундай баёнот берди: «Хитой Европага Хитой хусусиятларига эга бўлган йирик давлат дипломатиясининг муҳим томони ҳамда Хитойни модернизация қилиш йўлидаги муҳим ҳамкор деб қарайди». (Хитой глобал телевизион тармоғининг араб тилидаги канали (CGTN)).

Макрон ҳам 2024 йил 6 май душанба куни чоп этилган «La Tribune» газетасига берган интервьюсида европаликлар орасида Пекин билан қандай стратегия бўлиши кераклиги борасида «консенсус» йўқлигини, чунки «баъзи томонлар ҳамон савдо учун бозор ўлароқ Хитойга интилаётгани»ни, бир вақтнинг ўзида, «Хитой ҳам Европага катта ҳажмда экспортлар қилаётгани»ни таъкидлади. (Арабийя).

Айни пайтда АҚШнинг Европа Иттифоқидаги элчиси Марк Гитенштейн бундай деди: «Хитой Европада ҳам, Америкада ҳам иқтисодий тармоқларга путур етказмоқда ҳамда арзон товарларнинг кўплиги орқали бозорларни қасддан бузяпти». У «CNBC» телеканалига берган интервьюсида яна бундай қўшимча қилди: «Европа комиссияси раисаси Урсула фон дер Ляйен Европа Кенгаши раиси Шарл Мишел билан суҳбати чоғида Хитойдаги ортиқча энергия муаммосига ҳамда бу бизнинг Қўшма Штатлардаги бозорларимизга ва уларнинг Европадаги бозорларига қандай путур етказаётгани ҳақида тўхталиб ўтди». (Argaam, 2024 йил 14 май).

Иккинчи: Европа Иттифоқининг «стратегик мустақиллиги»га даъват қилувчи овозлар мавжуд эса-да, бироқ Европа Хитой билан бўлган муомалада – Хитой компаниялари Европа бозорларида дуч келаётган тўсиқлар бўйича – Қўшма Штатлар изидан бормоқда. Хитой Европага бир қатор талаблар қўймоқда, масалан, ўзига нисбатан адолатли муносабатда бўлиш, таъминот занжирларига зарар бермаслик ва Хитой компанияларига нисбатан камситувчи чоралар кўрмаслик, уларга қарши санкциялар қўлламаслик каби. Дарҳақиқат, ушбу чора-тадбирлар Европа комиссияси раисаси Урсула фон дер Ляйен бошчилигидаги фаол Европа кампанияси доирасида амалга оширилди. Бу Европа учун асосий технологияларни таъминлашга оид хавотирлар мавжудлиги сабабли Хитой импортидан қутулишга қаратилган. Урсула, шунингдек, Хитой электромобилларининг Европага оқиб келишига қарши кураш бўйича Франция томонидан қўллаб-қувватланаётган терговга ҳам раҳбарлик қилмоқда.

Учинчи: Хитой ва Европа Иттифоқи ўртасидаги 2023 йилги рақамларга назар ташлайдиган бўлсак, Европанинг Хитойга экспорти тахминан 223,5 миллиард долларни, Хитойдан қиладиган импорти эса тахминан 514,4 миллиард долларни ташкил қилганини кўрамиз. Айни кўрсаткич икки томон ўртасидаги савдо камомади тахминан 290,9 миллиард долларни ташкил қилиб, Хитой фойдасига хизмат қилаётганини кўрсатмоқда. Бу Европани ўз компанияларининг Хитой бозорларига киришини яхшилашни ҳамда Хитой экспортчиларига субсидияларни камайтиришни Хитойдан талаб қилишга ундайди. Ғарб субсидияланган Хитой товарларидан қутулиш имкониятини кўриб чиқар экан, унинг бу борадаги хавотирларига жавобан, Пекин Европа Иттифоқининг «Хитойнинг ортиқча энергия муаммоси» билан боғлиқ даъволарини рад этди. Хитой президенти Си Цзиньпин Пекиннинг юқори технологияли яшил маҳсулотларни оммавий ишлаб чиқариши сайёрамизнинг иқлим бўйича мажбуриятларини бажаришига ёрдам беришини таъкидлади.

Тўртинчи: Урсула фон дер Ляйен Парижда Хитой президенти билан учрашуви чоғида Европа Иттифоқи ва Пекин ўртасидаги муносабатларнинг муҳим эканини таъкидлаган бўлса-да, Хитойнинг ортиқча ишлаб чиқариши деб ҳисобланган нарсага ҳужум қилиб ўтди. Унинг таъкидлашича, Европа Иттифоқи «керак бўлса, савдони ҳимоя қилиш воситаларидан» фойдаланган ҳолда ўз иқтисодиёти ва хавфсизлигини ҳимоя қилиш учун «қатъий қарорлар қабул қилишдан чекинмайди». Бу шуни кўрсатмоқдаки, бир томонда, Европа Иттифоқи ўзининг бозорларидан Хитой импортини чеклашга қаратилган сиёсатини давом эттиришда қатъий турган бўлса, бошқа томонда, Хитой ҳам Европа билан савдо зиддиятлари бўйича ўз позициясида қаттиқ турибди.

Бу илгари Европа Иттифоқининг савдо бўйича собиқ комиссари бўлган, ҳозирда Вашингтондаги Петерсон тадқиқот институтида ишлаётган Сесилия Малмстрёмнинг «Франс-Пресс» агентлигига берган интервьюсида «Европа қурбонга айланди», деган сўзларида ўз ифодасини топади. Жаҳон Савдо Ташкилотининг собиқ бош директори Паскал Лами ҳам Европа Вашингтонга «босим ўтказиши» керак, чунки бу режа «Хитойга қарши бўлганидан кўра кўпроқ Европага қарши», деб айтди.

Европа ўз позициясида бирлашмаган бўлса-да, Хитой билан савдо алоқаларида қандайдир мувозанатни топишга ҳаракат қилмоқда. Бироқ, баъзи Европа давлатлари Тайван масаласида ўз позицияларида нейтрал бўлишга ҳаракат қиляпти. Улар Украина урушига ўхшаган нарса пайдо бўлишидан ва катта зиён кўришдан қўрқишяпти. Дарҳақиқат, Макрон 2023 йилда Хитойга қилган сафари чоғида Европанинг Хитой, айниқса, Тайван масаласида АҚШга қарам бўлиб қолиши хато эканини таъкидлаган эди. Бу йўналиш асосан Франция томонидан олиб борилмоқда. Чунки Франция Американинг Россия ва Хитойга нисбатан тутган позицияси ва олиб бораётган сиёсатига эргашиш Европа манфаатларига зарар келтирди, деб биляпти. Шунингдек, Америка ғалаба қозонган, Европа эса Украина масаласида унга эргашган бир пайтда Хитой ва Россия ҳам зарар кўрди, деб ҳисоблаяпти.

Франция «Украина-Россия урушидан қочишга ҳаракат қилган бўлса-да, Германия билан биргаликда бу масалани ҳал қила олмади. Шунинг учун бу уруш Европага жуда қимматга тушди. Ғарбнинг Россияга киритган санкциялари, хусусан нефть ва газ секторида тескари натижа бергани сабабли урушда энг катта зарар кўрган ва ютқазган Европа бўлмоқда. Бу Европада энергия нархининг, инфляция даражасининг ва озиқ-овқат товарлари нарининг мисли кўрилмаган даражада ошиб кетишига ҳамда иқтисодий кризиснинг мураккаблашишига олиб келди.

Роя газетасининг 2024 йил 29 май чоршанба кунги 496-сонидан