Хорижий кучлар Америка сайловларига аралашиш учун у ердаги бўлинишлардан фойдаланди
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Хорижий кучлар Америка сайловларига аралашиш учун у ердаги бўлинишлардан фойдаланди
Доктор Девон Абу Иброҳим – Америка
Сўнгги йилларда АҚШ президентлик сайловларига хорижий кучларнинг аралашуви авж олгани, бунда сайлов натижаларига ва жамоатчилик фикрига таъсир ўтказиш учун яширин ва стратегик услублардан фойдаланилгани кузатилди. Бу соҳада Россия ва Хитой муҳим рол ўйнади. Чунки улар сайловчиларга таъсир ўтказиш учун электрон ижтимоий тармоқлар, дезинформацион кампаниялар ва сунъий интеллектдан фойдаланишди. Ушбу аралашув миллий кампаниялар билан чекланиб қолмади, балки маҳаллий сайловларгача етиб борди ва америкаликлар ўртасида келишмовчиликларни келтириб чиқариш учун нозик ижтимоий масалаларни қўзғашга қаратилди. Бу кучлар сайловчиларнинг хатти-ҳаракати ва фикрларига таъсир ўтказиш мақсадида Америка жамиятидаги қутбланиш ва чуқур кескинликлардан фойдаланишга йўналтирилган стратегияларга таянишди.
Россиянинг 2016 йилги сайловларга аралашуви
2016 йилда Россиянинг АҚШ президентлик сайловларига аралашуви хорижий аралашув усулларидаги мураккабликнинг янги даражасини намойиш этди. АҚШ разведка хизмати Россия Доналд Трампни ўзининг манфаатларига кўпроқ мос келади деб ҳисоблаб, уни Хиллари Клинтондан афзал кўрган деган хулосага келди. Чунки Хиллари Клинтон Россияга қарши санкцияларга нисбатан кескин позицияни эгаллаган эди. Бу эса уни Москва учун унчалик мақбул бўлмаган шахсга айлантирди. Ўша йили Россия агентлари ижтимоий тармоқларда асл келиб чиқиши африкалик бўлган сайловчиларга мўлжалланган сохта аккаунтларни очиб, уларнинг овози ҳеч қандай аҳамиятга эга эмаслигини ёки партиялар уларнинг манфаатларини акс эттирмаслигини даъво қилиш орқали уларни овоз бермасликка ишонтиришга уринишган.
Техас штатининг Хьюстон шаҳрида Россия агентлари Фейсбук гуруҳлари орқали норозилик намойишларини уюштиришган. Одамлар бу ҳамма воқеалар хорижий томондан уюштирилганини билишмаган. «Техас юраги» деб номланган гуруҳ Техаснинг «исломлашувига» қарши норозилик намойишига чақирган. Айни ўша пайтда «Америкадаги бирлашган мусулмонлар» номи остидаги гуруҳ Исломни қўллаб-қувватлаш учун антимитинг ўтказишга чақирган. Бу операциядан кўзланган мақсад аниқ бўлиб, бу бўлинишни кескинлаштириш эди. Сенатор Ричард Бёрр бу манипуляцияни тасдиқлаб «Мудом бу ишлар Россиянинг Санкт-Петербург шаҳридан туриб бошқарилаётган экан, Техас штатининг Хьюстон шаҳрида бўлиб ўтадиган тадбирда қатнашиш мушкул», деб айтган эди.
2024 йилдаги хорижий аралашувларга мисоллар
2024 йилги сайловларда Россия ва Хитойнинг аралашув услублари ривожлангани кузатилди. Бу эса аниқ ва мақсадли тактика қўлланганини кўрсатади. Россиянинг Камала Харрисга қарши кампанияси асосан сунъий интеллект ёрдамида яратилган видеолардан фойдаланишга ва муайян демографик гуруҳларга йўналтирилган нотўғри маълумотларни тарқатишга қаратилди. «Microsoft»дан хавфсизлик бўйича таҳлилчи Клинт Уотсс ушбу стратегиянинг самарадорлигини изоҳлаб «Хорижий томонларнинг нотўғри контентни тезда тарқатиш қобилияти жамоатчилик фикри ва сайлов натижаларига сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин», деди.
Россия X каби платформаларда стратегик таъсир доирасини кенгайтирди. Чунки сунъий интеллектга таянган Харрис ҳақидаги сохта материаллар кенг тарқалди. Ушбу сохта контент хорижий кучлар жамоатчиликни алдаш учун технологиядан қандай фойдаланаётганини кўрсатади.
Британия лейбористлар партиясининг 2024 йилги АҚШ сайловларига аралашуви
Хорижий аралашув сарлавҳаларида Россия ва Хитой устунлик қилсада, Британия лейбористлар партиясига йўналтирилган янги айбловлар аралашув Америка мухолифлари билан чегараланиб қолмаслигини кўрсатди. Трамп кампанияси Британия лейбористлар партияси кўнгиллиларини Пенсилвания ва Шимолий Королина каби муҳим штатларда вице-президент Харрисга ёрдам кўрсатишда айблади. Трамп кампаниясининг ҳамраиси Сьзи Уалз бу аралашувни «Америкага қарши аралашувлар узун силсиласининг навбатдаги умидсиз уриниши», деб таърифлади.
Тарихий обзор: Американинг бошқа давлатлар сайловларига аралашувлари
Американинг ўз сайловларига хорижий томоннинг аралашишини танқид қилиши Қўшма Штатларнинг бошқа давлатлар сайловларига аралашиш тарихига зид келади. Мисол учун, Марказий Разведка Бошқармаси 1953 йилда Эрон Бош вазири Муҳаммад Мусаддиқни ағдариш учун «Аякс» операциясини бошқарган. Чунки унинг нефтни миллийлаштириш билан боғлиқ қарорлари Ғарб манфаатларига таҳдид солган. Разведка бошқармаси намойишлар, ташвиқот кампаниялари ва пора орқали Мусаддиқни ағдаришга муваффақ бўлган. АҚШ разведка бошқармаси 1949 йили Сурияда Ҳусний Заимнинг давлат тўнтаришини қўллаб-қувватлаган. Бу Американинг ҳукуматларни ўз фойдаси учун ўзгартиришга аралашувини акс эттиради.
Лотин Америкасида Қўшма Штатлар 1973 йили Чилида бўлгани каби сайлов натижаларини назорат қилиш учун аралашди. У демократик йўл билан сайланган президент Салвадор Аллендига қарши тўнтаришни қўллаб-қувватлади. Бу эса, генерал Пиночет ҳукмронлиги остидаги узоқ йиллик диктаторлик бошқарувига олиб келди. Шунингдек, 1954 йили Гватемалада Марказий Разведка Бошқармаси президент Хокабо Арбенснинг аграр ислоҳотлари социалистик ҳаракатларни илҳомлантиришидан қўрқиб, унга қарши тўнтаришни қўллаб-қувватлади. Бу мисоллар Америка ўзи тарғиб қилаётган демократик тамойиллар эвазига бўлсада, ўз манфаати учун хорижий ҳукуматларни шакллантиришга тайёрлигини кўрсатади.
Хорижий аралашувнинг бўлинган жамиятга таъсири
АҚШ сайловларига хорижий кучларнинг аралашиши аллақачон бўлиниб улгурган жамиятнинг тузилишига чуқур таъсир кўрсатади. Бундай аралашувлар ишончсизлик туйғуларини ва бўлинишни кучайтиради. Хорижий кучлар фитна қўзғаш учун нозик масалалар билан аллақачон кучайиб улгурган муҳитдан фойдаланишади. Шунингдек, бу кучлар бўлинган жамиятни янада парчалаб ташлаш учун чуқур ижтимоий бўлинишлардан фойдаланишади. Бош прокурор ёрдамчиси Метью Олсен таъкидлаганидек, «сайловчиларни манипуляция қилишга уринишлар… бевосита ҳақиқий хавф туғдиради». Бундай баёнотлар демократияга таҳдид солинаётгани ҳақида огоҳлантириш бўлиши мумкин. Аммо улар қутбланиш туфайли чуқур бўлинган тизимнинг заифлигини очиб беради.
Фойдаланиш осон бўлган доимий андоза
Хорижий аралашув 2016 йилда Россиянинг тизимли равишда дезинформация қилиш ҳаракатларида бўладими ёки Британия лейбористлар партияси аралашувига оид сўнгги айбловларда бўладими бундан қатъий назар, тарих унинг такрорий андозасини очиб беради. Ҳозирда бу мисоллар хорижий кучларнинг Америка жамиятидаги чуқур бўлинишлардан қандай қурол сифатида фойдаланганини фош этди. Зотан, яна бир масхара қатламининг кўпайишига Қўшма Штатларнинг ўзи сабабчи бўлди. Зеро, ажнабий кучлар ҳам Американинг хорижда қўллаган тактикаларни қўллаётган экан, уларга чуқур бўлиниб кетган Американинг ташқаридан қанчалик манипуляция қилиниши осонлигини кўринмоқда.
Роя газетасининг 2024 йил 6 ноябр чоршанба кунги 520-сонидан
