بسم الله الرحمن الرحيم

МУЛКЧИЛИКНИНГ ТУРЛАРИ

Хусусий мулкчилик таърифи

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас. (Қасос:77)

Аввалги мақоламиздан бошлаб Исломда иқтисод низоми китобининг Мулкчиликнинг турлари бўлимини ўрганишни бошлаган эдик, жумладан бўлимнинг биринчи мавзусида Хусусий мулкчилик ҳақида маълумот берган эдик. Бугунги мақоламизда бўлимнинг иккинчи мавзуси Хусусий мулкчилик таърифи билан таништирамиз.

Хусусий мулкчилик “айн” (мавжуд белгили нарса) ёки манфаатга қаратилган шаръий ҳукм бўлиб, бирор нарсага эришган шахсга ўша нарсадан фойдаланиш ёки унинг ўрнига эваз олиш имкониятини беради. Масалан, нон эгаси нонни ейиш ёки пулга сотиш ҳуқуқига, ҳовли эгаси эса ҳовлида яшаш ёки уни сотиш имкониятига эга. Бу ўринда нон ҳам, ҳовли ҳам “айн” (мавжуд нарса) деб қаралади. Бу икки нарсадаги шаръий ҳукм эса инсонга Шореъ (Шариат эгаси) томонидан ўша нарсаларни истеъмол қилишга, улардан фойдаланишга ёки уларни бадал эвазига алмаштиришга берилган изндир. Демак, Шореънинг изни нарса эгасига, яъни изн олган шахсга нондан еб, ҳовлидан яшаб фойдаланиш ёки уларни сотиш ҳуқуқини беради. Нонга нисбатан шаръий ҳукм мавжуд нарсанинг айнан ўзига қаратилган бўлиб, уни истеъмол қилиш изнини беради, ҳовлига нисбатан шаръий ҳукм эса манфаатга қаратилган бўлиб, ҳовлидан фойдаланиш ҳуқуқини беради. Демак, мулкчилик “айн” – мавжуд нарсадан фойдаланишга Шореъ томонидан берилган изндир. Шунга биноан, мулкка эга бўлиш ҳуқуқи ҳам, уни қўлга киритиш сабаблари ҳам фақат Шореъ томонидан белгиланади. Демак, нарсага эга бўлиш ҳуқуқи нарсанинг ўзидан ёки унинг табиати, яъни фойдали ёки фойдасизлигидан келиб чиқмайди, балки уни пайдо қилган нарса Шореънинг изнидир ва бу изнни нарсага эгалик қилишни мубоҳ қилувчи сабаб қилиб қўйганлигидир. Инсон шу изн сабабли нарсага шаръан эгалик қилиш ҳуқуқига эга бўлади. Шунинг учун Шореъ айрим нарсаларга эга бўлишга изн берган бўлса, айримларидан қайтарди, айрим ақд (битим) ларни тузишга изн берган бўлса, айримларини ман этди. Масалан, Аллоҳ Таъоло ҳар бир мусулмонга ароқ ва тўнғиз гўшти каби нарсаларга эгалик қилишни таъқиқлади, Ислом Давлатининг ҳар бир фуқаросига судхўрлик ёки қимор йўли билан топилган молга эга бўлишни ҳаром қилди. Шу билан бир қаторда Шореъ савдони ҳалол, рибони эса ҳаром қилди, шерикликка рухсат бериб, кооператив жамоалари, акциядорлик ва суғурта компанияларини ман этди.

Шариат мулкни қўлга киритиш ва унда тасарруф юритиш борасида маълум шартларни қўйди. Бу шартларга кўра, мулкчилик жамият манфаати доирасидан чиқмаслиги керак. Шариат бу шартларни белгилашда инсонга алоҳида шахс сифатида эмас, балки жамиятнинг ажралмас бўлаги ва муайян жамиятда яшайдиган инсон сифатида қараб, унинг манфаатини ҳам ҳисобга олади. Инсон эгалик қилган мулкдан фойдаланиш Шореънинг изни билан ҳосил бўлди, яъни эгалик аслида Шореъга хос бўлиб, уни Ўзи томонидан белгиланган шаръий сабабга биноан шахсга инъом этган. Демак, эгалик Шореънинг муайян жамоадаги бир шахсни маълум бир нарсага эга қилиши бўлиб, бусиз шахснинг нарсага эгалик қилишга ҳаққи бўлмайди.

Нарсага эгалик фақат ундан олинадиган манфаатга эга бўлиш эмас, балки нарсанинг манфаати билан бирга унинг ўзига ҳам эгалик қилиш демакдир. Шунга кўра, мулкчиликнинг ҳақиқий маъноси “айн” – мавжуд нарсадан шариат кўрсатиб берган суратда фойдаланишдир.

Хусусий мулкчиликнинг бу таърифига асосланиб, қуйидаги нарсаларни тушуниш мумкин: Мулкка эга бўлишнинг шариат рухсат берган бир қанча сабаблари, бу мулкни тасарруф қилишнинг муайян ҳолатлари, мулкдан фойдаланишнинг муайян кайфияти, шунингдек, шахсий мулкчилик ҳуқуқига тажовуз ҳисобланадиган ҳодисалар бор. Шундай қилиб, бу таърифдан Шореъ мубоҳ қилган эгаликнинг ҳақиқий маъносини ҳамда бу эгаликни қўлга киритишга ҳаракат қилишнинг ва эга бўлган нарсадан фойдаланишнинг маъносини тушуниб олиш мумкин. Бошқача қилиб айтганда, бу таъриф мулкчиликнинг ҳақиқий маъносига далолат қилади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

02.03.2018й.