Инсон ўз амалларида ихтиёрга эгами?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Бу мавзуга киришишга ҳозирги кунда кўп учрайдиган воқелик сабаб бўлди. Баъзи мусулмонларнинг қилаётган ишлари Аллоҳ Таолонинг буйруқ ва қайтариқларига зидлигини кўриб, бу қилаётган ишингиз ҳаром, десангиз, Аллоҳ хоҳламаса мен бу ишни қилмайман-ку, Аллоҳ хоҳлагани учун қиляпман, деган жавобни эшитамиз.

Шунинг учун бу мавзуни тушуниб олиш зарур. Инсон амалга оширадиган ишларни яхшилаб ўрганиб чиқадиган бўлсак, инсон икки доира ичида яшаши маълум бўлади. Бу икки доиранинг бирида инсон ҳукм юритади, яъни у ўз ихтиёри билан иш қилади. Бу доирада инсон томонида ёки унга қарши содир бўладиган ишлар фақат инсон хохиш иродасига биноан содир бўлади. Масалан, инсон хоҳлаганда сафарга отланиши, ейиши, ичиши ёки шу нарсалардан ўз ихтиёри билан воз кечиши ҳам мумкин. У қайси қонун билан яшашни ўзи белгилайди, Аллоҳнинг шариати биланми ё инсон ўзи ўйлаб топган қонунлар биланми, қайси бири билан ҳаёт кечиришни ўз хоҳиш-ихтиёрига кўра белгилайди. Демак, инсон ўз ҳукми остидаги доирада узвий эҳтиёж ва ғаризаларини қай тарзда қондиришни ўзи танлар экан. Бундан хулоса қилсак бўладики, инсон бу доира ичида қилган ишлари учун жавобгардир. Яъни савоб ва гуноҳ жиҳатидан жавобгар ҳисобланади. Аллоҳ Таоло айтади:

كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ

– “Ҳар бир инсон қилган ишига жавобгар”. (Муддассир 38)

Иккинчи доира – инсон устидан ҳукмронлик қиладиган доирада содир бўладиган ишларнинг инсоннинг хоҳиш-ихтиёрига ҳеч қандай алоқаси йўқ. У хоҳласа ҳам, хоҳламаса ҳам ушбу доирадаги ишларга бўйсуниб яшайди, уларни содир бўлишида инсоннинг ҳеч қандай таъсири йўқ. Мисол учун, вужуд-табиат қонунлари, кун ва туннинг алмашиши, фаслларнинг ўзгариб туриши, инсоннинг шакл-шамойили ва бошқалар. Бу доирада инсон тарафидан ва унга нисбатан юз берадиган ишларга инсон жавобгар эмас, ушбу ишларда савоб ҳам, гуноҳ ҳам йўқ.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, инсон ўзи ҳукмрон бўлган доирадаги ишлар учун – у хоҳ яхшилик, хоҳ ёмонлик бўлсин – жавоб бериши тайин бўлиб қолди, чунки бу доирадаги ишларни у ўз ихтиёри билан қилади. Шунинг учун ўз ихтиёримиздаги ишларни Аллоҳга юкламасдан, қилаётган амалларимиз устида фикрлаб, бу борада Яратувчимизга осий бўлиб қолишдан эҳтиёт бўлишимиз зарур.

وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ

– “Биз инсонга иккала йўлни ҳам – яхшиликни ҳам, ёмонликни ҳам кўрсатдик”. (Балад 10)

Мухлис

18.08.2020й