Исломий иқтисод: маълум ва маълум бўлмаган нарсалар ҳақида

Бошловчи: Аллоҳга ҳамдлар, Расулуллоҳ ﷺга салоту саломлар бўлсин. Эй Аллоҳим, бизга Ўзинг рози бўладиган бандаларинг қаторида бўлишликка ёрдам бергин. Эй Аллоҳим, бизга олимлар илмини, солиҳлар хулқини бергин. Амин!

Аллоҳ таоло Бақара сурасининг 32-оятида шундай дейди: “Улар жавоб бердилар: Сен поксан! Биз фақат Сен бизга ўргатган нарсанигина билурмиз. Албатта, Сен билгувчи ва ҳикматли зотсан”.

Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва барокатуҳ, бизнинг “Тушунча ва қадриятлар” дастуримизнинг навбатдаги сонига хуш келибсиз! Бугунги мавзуимиз “Исломдаги иқтисод: бизга маълум ва маълум бўлмаган нарсалар” ҳақида бўлади. Меҳмонимиз исломий маърузалар, хусусан, иқтисодий масалалар бўйича матахассис, Ислом мутафаккири Аҳмад Қасос ҳазратлари бўлади.

Бошловчи: Ассалому алайкум шайх Аҳмад Қасос ҳазратлари, хуш келибсиз.

Қасос: Ва алайкум ассалам ва раҳматуллоҳи ва барокатуҳ.

Бошловчи: Иқтисодиёт масаласи қонунчилар орасида энг баҳсли масала. Ислом иқтисодиётининг аниқ контур(шакл)лари борми? Исломда ҳуқуқий иқтисод тизими борми? Лекин бу саволларга жавоб беришингиздан олдин Ислом оламида иқтисоднинг аҳамияти ҳақида тушунча бериб ўтсангиз!

Қасос: Бисмиллаҳир роҳманир роҳим, Расулуллоҳ ﷺга, у кишининг оли байтига, саҳобаларига ва У зотга гўзал тарзда эргашганларга салоту саломлар бўлсин! Бир машҳур ибора бор: ”Иқтисод бу – ҳаёт таянчидир!”. Аслида ҳам шундай. Агар ўтмиш ва ҳозирга назар ташласак, аксар урушлар, таҳдидлар ва санкциялар иқтисодий манфаатлар ва эҳтиёжлар туфайли юзага келганини кўришимиз мумкин. Қанчадан-қанча халқлар ва жамиятлар иқтисодий турғунлик ва иқтисодий инқирозлар сабабли тугаб кетди. Шунинг учун ҳам давлатлардаги қонун чиқарувчилар Иқтисодий низомга асосий эътиборларини қаратишади. Ҳаммага маълум, яқин ўтмишда дунё икки қутбга бўлинганди. Уларнинг ҳар бири жамият ҳаётининг бошқа соҳаларини ҳисобга олмаганда ҳам, иқтисодиётда ўз қарашларига эга эди. Ачинарлиси шуки, бугунги кунда аксар мусулмонлар Ислом ўзига хос иқтисод низомига эга эканлигини билмайдилар. Одамлар, айниқса талабалар мени тез-тез саволга тутишади: “Сиз қайси низомни афзал кўрасиз: капиталистик низомними ёки социалистик низомними? Қайси низом яхшироқ, либералми ёки бошқариладиганми?” Кўриниб турибдики, бундай саволлар Ислом инсониятга на тарихдаги ва на ҳозирги кундаги мавжуд низомлар билан ҳеч қандай ўхшашлиги йўқ, балки тамоман ўзига хос бўлган иқтисодий низомни тақдим этганини билмасликдан келиб чиқади. Мен таълим муассасасида ўқитувчи бўлиб ишлайман, у ерда иқтисод фани бор. Талабалардан: “Ислом иқтисодиёти ҳақида нималарни биласиз?” – деб сўрайман. Лекин бунга жавобан фақат ҳайратни кўраман. Мен уларнинг устозларидан сўрайман: “Исломдаги иқтисод низоми ҳақида эшитганмисиз?” Аммо бунга жавобан уларнинг юзида фақат ҳайронликка гувоҳ бўламан. Нега? Чунки улар бу ҳақда ҳеч нарса ўқишмаган. Кунларнинг бирида менинг “Исломдаги иқтисод” номли маърузаларимнинг бирига кекса бир сиёсатчи келиб қатнашди. Маъруза тугагач, кетаётиб у оғайнисига: “Мен илк бор иқтисод ҳақида бундай гўзал маъруза эшитишим ва бу нутқнинг Ислом билан алоқаси бор, чунки бунда шариат ҳақида гап кетган”, – деган. Дарҳақиқат, бу ҳозиргача кўпчилик учун номаълум бўлиб қолмоқда. Ҳатто Ислом иқтисоди ҳақида гапирадиганлар ҳам, Исломнинг иқтисод соҳасидаги қонунлари либерал қонунлар билан деярли бир хил, дейишади. Ушбу сўзларидан, уларнинг мавжуд тузум таъсиридан чиқа олмаётганликларини, шунингдек, Исломдаги иқтисод низомининг мукаммал ва кенгқамровли низом эканлигини билмасликларини кўриш мумкин. Шунинг учун ҳам биз бу ҳақиқатга катта эътиборни қаратишимиз керак, деб таъкидлаймиз. Ислом биз учун АҚИДА вазифасини ўтайдиган мутлоқ ва мукаммал иқтисодий низомни тақдим этди, чунки у бизга Аллоҳ таоло томонидан нозил қилинган ва бу борада ҳеч қандай ихтилоф йўқ. Шуни ҳам қайд этишни истардимки, тарихда Исломий иқтисод низомидан бошқа бундай кенгқамровли ҳеч қандай низом мавжуд бўлмаган.

Бошловчи: Устоз, сиз бу мавзунинг нақадар муҳимлигини тушунтирдингиз ва бошқа икки иқтисодий низом ҳақида ҳам гап очдингиз. Менимча, социализм ўзининг иқтисод низоми билан бирга бутунлай тугаб битди ва у ҳозирда мавжуд эмас. Бугунги кунда инсонлар ва халқларни бошқариб турган ягона тузум бу – капиталистик низомдир. Келинг, энди иқтисод таърифига ўтсак. Маълумки, бугунги кунда кўпчилик, иқтисод бу – мулкни бошқариш, дейишади. Аммо қандай таърифни иқтисодиётнинг энг тўғри таърифи, деб айтса бўлади?

Қасос: Иқтисод бу – ҳаётдаги мулкий масалаларни тартибга солишдир. У икки қисмга бўлинади: иқтисод фани ва иқтисод низоми.

Биринчи қисм – иқтисодий фан бўлиб, у бойликни ишлаб чиқариш, таъминлаш ва кўпайтириш бўйича ҳаракатларни назарда тутади.

Иккинчи қисм – иқтисод низомидир. У инсонлар орасида ушбу бойликларга эгалик қилиш, тақсимлаш, тасарруф қилиш ва сарфлаш йўлларини назарда тутади. Айнан шу қисми қонунчиликка доирдир. Бугунги кундаги қонунчилар, сиёсатчилар, иқтисодчилар ва иқтисод йўналишида таҳсил олаётганларнинг муаммоси шуки, улар бу икки томонни фарқламайдилар. Капиталистик низом моддий бойликларни ишлаб чиқаришдаги илм-фан ютуқлари билан иқтисод қонунларини аралаштириб ташлади, яъни иқтисодий илм-фан билан иқтисодий низомни аралаштириб юборди. Шуни билиш керакки, иқтисод низомидаги қонунлар бойликка эга бўлиш, тасарруф қилиш ва сарфлаш йўлларини белгилашга қаратилган. Иқтисодиёт фани эса бойликни кўпайтириш, яхшилаш ва сифатини ошириш механизмларини топишга қаратилган. Илмий ютуқларни қонун ижодкорлиги билан аралаштириб юбормаслик керак.

Бошловчи: Сиз илм-фан ишлаб чиқариш қуроллари, жиҳозлар ва услублар устида изланиш олиб боради ва асло қонунлар чиқармайди, демоқчисиз.

Қасос: Худди шундай. Илм-фан қонунчилик билан шуғулланмайди. Қишлоқ хўжалиги ва саноат бўйича тадқиқот ишлари ҳамда маҳсулотларни сотишни таъминлаш бўйича тадқиқот ишлари менда мавжуд бўлса, табиийки, мен бу ишни иқтисодий фан соҳасидаги матахассисларга топшираман, чунки буни қонунчиликка алоқаси йўқ. Шуни ҳам таъкидлаш керакки, иқтисод фани соҳасидагилар ҳам ўз изланиш ва ихтироларида шариат чегараларига чекланишлари лозим. Бироқ баҳс иқтисодий низом ёки иқтисодий қонунчилик (ташриъ) ҳақида борар экан, бу ерда гап асосий принцип ва тушунчалар ҳақида бўлади. Мисол учун “мулкчилик” ҳақидаги тушунчани олайлик. Бу тушунчага таъриф беришда ўтган асрда дунё икки тарафга бўлинди: капиталистик ва коммунистик тарафларга. Одамлар “мулкчилик” хусусий бўлиши керакми ёки умумий, деган саволга тўхташди. Бирлари биринчисига, иккинчилари иккинчи нуқтаи назарга келишди.

Шахс қандай нарсаларга эгалик қилиш ҳуқуқига эга ва қайси нарсаларга эгалик қилиш ҳуқуқига эга эмас? У ўз мол-мулкини нималарга сарфлаши мумкин, нималарга мумкин эмас?

Давлат қайси мулкка эгалик қилади, уни қандай тасарруф этади, қандай сарфлайди ва фуқаролар ўртасида қандай тақсимлайди? Давлатнинг кирим ва чиқим манбалари қайси? Қандай тақиқлар бор ва уларга яқинлашмаслик керак? Бу ва бу каби саволлар иқтисодий қонунчилик доирасида ҳал қилинади. Бошқача қилиб айтганда, булар иқтисодий низомда баҳс қилинади.

Бошловчи: Сиз мулкчилик масаласига тўхталиб ўтдингиз. Келинг, иқтисодий низомнинг ушбу устунини батафсил кўриб чиқайлик. Сиз хусусий ва умумий мулк бор дедингиз. Қачон у хусусий бўлади ва қачон умумий бўлади?

Қасос: Бу масала узоқ вақтлардан бери иқтисод соҳасидаги қонунчилар ўртасида баҳс-мунозараларга сабаб бўлиб келган. Бу масала капиталистик тузум пайдо бўлиши билан янада долзарб тус олган. Чунки капитализм назариясига кўра, мулк ва ишлаб чиқариш воситаларининг барчаси хусусий бўлиши керак. Бу ерда шахслар томонидан тузиладиган компаниялар ҳам назарда тутилади. Хусусий мулкнинг акси эса умумий мулкдир. У ўзининг таърифига кўра, умумий бойликни ва умумий мулкни назарда тутади. Капиталистик низом ўзиниинг барча эътиборини шахсга қаратганлиги кўплаб иқтисод назариячиларини социализм, деб аталувчи янги формацияни ўйлаб топишга ундади. Аммо унутмаслик лозим, социализм назариялари турли бўлиб, ҳатто айримлари капитализм қолипидан чиқолмаган. Лекин энг машҳур социализм назарияси XIX асрга келиб пайдо бўлди ва XX асрда ҳокимият тепасига келди. У Карл Маркснинг социализм назарияси бўлиб, кўпинча уни коммунизм дейишади. Унга кўра, барча ишлаб чиқариш воситалари фақат умумий мулк бўлиши керак. Ишлаб чиқариш воситалари хусусий мулк бўлиши ҳамда бировлар томонидан ишлаб чиқарилган маҳсулотни бошқаларга қайта сотиш қатъиян ман этилган. Ҳатто бирон шахс вафот этса, унинг яшаб келган уйи ҳам меросхўрларига мерос бўлиб қолиши мумкин эмас, балки умумий мулкка ўтказилиши керак бўлган. Чунки уларнинг тушунчасига кўра, бу уй унинг шахсий мулки ҳисобланмай, давлат тасарруфига ўтиши керак эди. Бу назарияга кўра, барча нарсалар умумий бўлиши керак. Маркс назариясига кўра, социализмдан сўнг коммунизм келиши керак эди. Бу хаёлий иқтисодий низом бўлиб, улар бунга етиша олмадилар. Уларнинг назариясига кўра, одамлар хусусий мулкка бўлган даъволардан воз кечиб, ҳатто мулк ва бойликлар тақсимотида давлатга муҳтож бўлмайдиган даражага чиқишади. Шу билан инсоният эволюция чўққисига эришади ва модданинг эволюция тарихи тамоман ниҳоясига етади, дейишди. Чунки улар инсоннинг ўзи моддадир, деб башоратлар беришган.

Бошловчи: Гўёки бу мукаммал ғоядекми?

Қасос: Бу – ҳаётда татбиқ қилиниши имконсиз бўлган фаразий низом эди. Ҳатто собиқ шўролар (совет) иттифоқи ва бошқа социалистик давлатларда ҳокимиятга уларнинг ўзлари келганда ҳам, бу ғоя-назарияни рўёбга чиқара олмадилар. Улар амал-тақал қилиб унинг бир қисминигина ҳаётда амалга ошира олишди холос. Лекин охир-оқибат иқтисодий жиҳатдан ҳам муваффақиятсизликка учрашди ва шўролар иттифоқи бутунлай қулади.

Давоми бор…