بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

КАПИТАЛИСТИК ШИРКАТЛАР

Ҳиссадорлик ширкати

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Ўтган мақоламизда Капиталистик ширкатлар бўлимининг мавзулари билан таништиришни Тўлиқ шериклик ширкати   мавзуси билан бошлаган эдик. Мавзуни таништириш мобайнида ушбу ширкатнинг ташкил бўлиш воқесини, иш юритиш принципларини ўрганиб чиқиб Исломга зид ва бузуқ ширкат эканлигини асосли далиллар билан исботлаб бердик. Бугунги мақоламиздан бошлаб оламда кенг тарқалган ва капитализм мабдасини оламга кенг қулоч ёйишдаги таянчларидан бўлган Ҳиссадорлик ширкатлари билан таништиришни бошлаймиз.

Ҳиссадорлик ширкатлари

Ҳиссадорлик ширкати кўпчилик танимайдиган шериклардан таркиб топган ширкатдир. Унинг асосчилари ширкатнинг бошланғич битимига имзо чеккан одамлардир. Чунки шу бошланғич битим унга имзо чекканларга муштарак мақсадни амалга ошириш учун ҳаракат қилиш мажбуриятини юклайди. Муштарак мақсад эса ширкатдир. Ширкатга аъзо бўлиш шахснинг ширкат лойиҳасидаги бир ёки ундан ортиқ акцияларни номинал қиймати баробарида сотиб олиш мажбуриятини ўз бўйнига олиш билан бўлади. Бу иш бир ёқлама хоҳиш-ирода билан тасарруф юритишнинг бир туридир. Яъни хоҳлаган одам бошқа шерикларнинг рози бўлиши ёки бўлмаслигига қарамасдан шерик бўлиш учун акцияларни сотиб олиши мумкин. Унга аъзо бўлиш икки йўл билан бўлади. Биринчиси – асосчилар ширкатнинг акцияларини кўпчиликка кўрсатиб ўтирмасдан, ўзаро бўлишиб оладилар. Бу иш ширкат иш юритишда таянадиган шартларни ўз ичига олувчи ширкатнинг низомий қонунини таҳрир қилиш, кейин унга асосчилар тарафидан имзо чекилиши билан амалга ошади. Қонунга имзо чеккан ҳар бир одам асосчи ва шерик ҳисобланади. Ҳамманинг имзо чекиши билан ширкат ташкил топади. Аъзо бўлишнинг иккинчи йўли эса, оламда кенг тарқалгандир. Унда бир неча шахслар ширкатга асос солиб, низомини ишлаб чиқадилар-да, акцияларни бевосита кўпчиликка таклиф этадилар. Шу билан умумий аъзо бўлиш бошланади. Аъзо бўлиш муддати тугагач, ширкатнинг таъсис йиғини чақирилади. У ширкат низомини тасдиқлаб, унга бошқарув кенгашини тайинлайди.  Ҳар бир ҳиссадор акциясининг миқдори қанча бўлишидан қатъий назар, гарчи битта акцияси бўлса ҳам, таъсис йиғинида қатнашиш ҳуқуқига эгадир. Аъзо бўлишнинг ёпилиш муддати келиши билан ширкат ўз ишини бошлайди.

Мазкур икки йўлнинг шакли бир хил, яъни мол беришдир. Биринчи йўл бўйича асосчиларнинг имзо чекишлари ниҳоясига етиши билан, иккинчи йўл бўйича эса, аъзо бўлиш учун белгиланган муддат тугаши билан ширкат тузилган ҳисобланади. Демак, ширкат шахслар эмас, моллар ўртасида тузиляпти. Шахснинг ҳеч қандай эътибори бўлмаяпти. Шунинг учун ҳам акцияси ҳар қанча бўлмасин, шерикка ширкат ишларини бошқариш ҳуқуқи берилмаяпти. Унинг шерик сифатида бирон ишни юритишга ҳаққи йўқ. Ширкатнинг ишларини бошқарув кенгаши томонидан ваколат берилган директор бошқаради ва назорат қилади. Бошқарув кенгашининг ўзи умумий йиғин тарафидан сайланади. Унда ҳар бир шахс ўзининг шахсиятига эмас, қанча молга эгалигига қараб овозга эга бўлади. Чунки шерик шахс эмас, молдир. Қанча овозга эга бўлиши шу молга қараб белгиланади. Демак, ҳар бир шахс учун эмас, ҳар бир акция учун бир овоз белгиланади. Шунинг учун акциядорлик ширкатида акциядор шахснинг ҳеч қандай эътибори йўқ. Бор эътибор сармояга қаратилади. Ҳиссадорлик ширкати доимийдир, шахсларнинг умри билан чекланмайди. Бир шерикнинг ўлими билан ширкат тарқаб кетмайди. Ақлдан озса-да ширкатда қолавериш ҳоллари ҳам учраб туради. Ширкатнинг сармояси тенг қийматли ҳиссалар сонига қараб тақсимланиб, улар акциялар, деб номланади. Ҳиссадорнинг шахси чуқур ўрганилмайди. Унинг масъулияти дастмоядаги ҳиссасига қараб чекланган бўлади. Шунинг учун шериклар олган акцияларига қараб зиён кўрадилар. Акцияни қўлма-қўл қилиш, яъни сотиш ёки бошқа биров билан бўлишиб олиш мумкин. Бунинг учун бошқа шериклардан рухсат олиш шарт эмас. Шахс эгалик қиладиган акциялар сармояни ташкил қилувчи молиявий қоғозлардир. Улар бировнинг номига ёзилган бўлиши ҳам, ким кўтариб юрган бўлса ўшаники бўлиши ҳам мумкин. У бир шахснинг мулкидан иккинчи бир шахснинг мулкига айланаверади. Акцияларга ёзилаётган сармоядор уларнинг номинал қийматини тўлайди, холос. Акцияни майдалаб бўлмайди. Чунки у сармоянинг эмас, ширкат вужудининг бир қисмидир. Акция қоғозлари унга аъзо бўлиш ҳужжати мақомида туради. Қиймати доим бир хил туравермайди. Ширкатнинг фойда-зиёнига қараб ўзгариб туради. Фойда-зиён ҳам ҳар йили бир хил бўлавермайди. Демак, акциялар ширкат таъсис этилган пайтда берилган сармояни эмас, балки савдо пайтидаги, яъни муайян вақтдаги сармояни акс эттиради. Акциялар бозоридаги нархлар худди қоғоз пулга ўхшаб гоҳ кўтарилиб, гоҳ тушиб туради. Ширкат зиён кўрса, акциялар баҳоси тушиб кетади, фойда кўрса кўтарилиб кетади. Акция ширкат иш бошлаганидан кейин сармояликдан чиқиб, ўзининг муайян қийматига эга бўлган, бозорга, ширкатнинг фойда-зиёнига ёки одамларнинг қизиқиши-қизиқмаслигига қараб кўтарилиб-пасайиб турадиган молиявий қоғозга айланади. Демак, у таклиф ва талабга бўйсунувчи товардир. Акциялар одамлар орасида худди молиявий қоғозлар каби бир қўлдан иккинчисига кўчиб юради. Бунда акция уни кўтариб юрганники бўлса, ширкат дафтарига қайд қилиб ўтирилмайди. Агар акцияга ҳиссадорнинг исми ёзилган бўлса, ширкат дафтарига қайд қилиб қўйилади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

12.01.2019