بسم الله الرحمن الرحيم

Капитализм мабдасидаги иқтисодий низом хусусидаги хулоса

Қиймат

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِالْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Оллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Оллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Оллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос:77)

Биз аввалги мавзуларимизда сиз азиз муштарийлар билан капитализм мабдасидаги иқтисодий низомни кўриб чиқиш давомида, улардаги иқтисод инсон эҳтиёжлари ва уларни қондириш воситалари бўйича изланиш олиб боришининг гувоҳи бўлдик. Яъни улардаги иқтисод инсон ҳаётининг фақат моддий томонинигина ўрганиши ва бу иқтисод уч асосга қурилиши ҳақида маълумотга эга бўлдик ва шу асослардан биринчиси – “Эҳтиёжларга нисбатан товар ва хизматларнинг нисбий камлиги, яъни инсоннинг янгиланиб турувчи турли-туман эҳтиёжларини қондирадиган товар ва хизматларнинг етишмаслик муаммоси мавжуд” деган даъволари пучлигини асосли далиллар билан исботлаб бердик.

Бугунги мавзуимизда капиталист иқтисодчилар наздидаги иккинчи асос – “Ишлаб чиқарилган нарсанинг қиймати” хусусидаги даъволарини асоссизлигини кўриб чиқамиз.

Қиймат – шахс ёки жамият бирор бир молга берадиган иқтисодий аҳамиятдир. Шахс бирор бир молга берадиган аҳамият “истеъмол қиймати” деб аталади. Яъни инсон эҳтиёжларни ҳис қилар экан ва бу эҳтиёжларни қондириш учун молларни истеъмол қилар экан, демак бу молларнинг унга нисбатан истеъмол қиймати бўлади.  Жамият бирор бир молга берадиган аҳамият эса “айирбошлаш қиймати”, деб аталади. У бир молнинг бошқа молга нисбатан қийматидир.  Яъни молнинг харид қувватидир.  Бошқача айтганда молнинг бошқа мол билан айирбошлаш қиймати айирбошлашни тақозо қилади, яъни икки шахснинг ҳар бири ўзидаги молдан иккинчи шахсдаги мол эвазига воз кечишини тақозо қилади.  Шунинг учун айирбошлашни жамоатсиз тасаввур қилиб бўлмайди. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, капитализм иқтисодий низомида қиймат ҳақиқий эмас, нисбий ҳисобланади. Яъни уларнинг наздида қиймат солиштирма (нисбий) қийматдир. Шунга кўра, бир метр жун газламанинг қиймати бозорда сероб бўлган ҳолатда шу газлама манфаатининг охирги даражасидир. Унинг қиймати, шунингдек, уни сотиш орқали қўлга киритиладиган товар ва хизматларнинг миқдори ҳамдир. Агар газлама кийимнинг муқобилига эришиладиган нарса пул бўлса (яъни газлама кийимни пулга сотадиган бўлсак) қиймат нархга айланади. Бу икки қиймат, уларнинг наздида алоҳида-алоҳида нарса бўлиб, бир-биридан фарқ қиладиган атамалардир. Улардан бирини – манфаат, иккинчисини эса – айирбошлаш қиймати деб аталади. Қиймат маъносини бундай белгилаб қўйиш хатодир. Чунки ҳар қандай товарнинг қиймати камёблик омилини ҳисобга олган ҳолда шу товардаги манфаат миқдоридир (яъни унда қанча манфаат борлигидир). Демак, ҳар қандай товарга бўлган ҳақиқий қараш камёблик омилини ҳисобга олган ҳолда ундаги манфаатга бўлган қарашдир. Бунда бу товарнинг ов ўлжаси каби инсон аввал бошданоқ эга бўладиган товар бўлишининг ёки савдо каби айирбошлаш қилинадиган товар бўлишининг фарқи йўқ ва бунинг шахсга ёки нарсага нисбатан бўлишининг ҳам фарқи йўқ. Демак, қиймат нисбий нарсанинг исми эмас, яъни бир эътиборда шу нарсага мос келиб, бошқа бир эътиборда эса унга мос келмайдиган исм эмас, балки аниқ ҳақиқати бор бўлган муайян предмет (нарса)га бериладиган исмдир. Демак, қиймат нисбий нарса эмас, балки ҳақиқий нарсадир. Шунга кўра, капиталист иқтисодчиларнинг қийматга бўлган қараши асосидан бошлаб, нотўғри қарашдир.

Энди улар “ниҳоий қиймат” деб атайдиган нарсага келсак, бу нарса товарлар сотилиб, ўтиб туришига нисбатан эҳтимол тутилган энг ёмон ҳолатларга қарши ишлаб чиқаришни концентрациялаш (ишлаб чиқаришнинг бир ерга (бир қўлда) тўпланиши) учун қиймат белгилашдир. Маҳсулот ишлаб чиқариш кафолатланган асосда давом этиши учун товар қиймати минимал (энг кам) миқдорда белгиланади. Шунинг учун ниҳоий қиймат товарнинг ҳақиқий қиймати эмас, у ҳатто товарнинг нархи ҳам эмас. Чунки товарнинг қиймати – ана шу вақтдаги камёблик омилини ҳисобга олган ҳолда – шу товардаги манфаат миқдорига қараб белгиланади. Шундан кейин товарнинг нархи пасайиши билан унинг қиймати пасаймайди, нархи кўтарилиши билан қиймати ошмайди ҳам. Чунки товар қиймати уни белгилаш чоғида ҳисобга олинган бўлади. Шунга кўра, демак, ниҳоийлик назарияси қийматнинг эмас, балки нарх назариясидир. Бу ўринда ҳатто капиталист иқтисодчилар ҳам нарх ва қиймат ўртасида фарқ бор деб билишади. Чунки нархни белгилашда талабнинг кўплиги ва таклифнинг камлиги ёки таклифнинг кўплиги ва талабнинг камлиги биргаликда ҳукм ўтказади. Бу маҳсулот ишлаб чиқаришни кўпайтиришга тааллуқли, лекин маҳсулотни тақсимлашга алоқаси бўлмаган ишдир. Қийматни белгилашда эса товарда қанча манфаат бор эканлиги ўз ҳукмини ўтказади (яъни товардаги манфаат миқдорига қараб унинг қиймати белгиланади). Шу билан бирга, камёблик омили ҳам ҳисобга олинади, лекин бу омил қийматни белгилашда алоҳида бир жуз (қисм) деб эътибор қилинмайди. Шунинг учун қийматни белгилашда таклиф ва талабнинг бутунлай таъсири бўлмайди. Шунга кўра, қиймат баҳси асосидан бошлаб аниқ хатодир. Демак, ундан келиб чиққан барча баҳслар ҳам хатодир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салохиддин

18.10.2017й.