بسم الله الرحمن الرحيم

Ким эканлигимизни англаш вақти келмадими?

(2-қисм)

Мақоламизнинг биринчи қисмида инсонга баҳо бериш учун инсоннинг ақл юритиш йўналиши муҳим омил эканлиги ва бу омил шу инсоннинг ўз ақидасига бўлган иймонига таъсир кўрсатиши ҳамда ҳаётдаги воқеа ва ҳодисаларга баҳоси, шунингдек табиий талабларини қондириш учун танлаган йўли ва буларнинг бир-бирига боғлиқ эканлиги ҳақидаги фикр-мулоҳазаларимизни билдириб ўтган эдик. Бу мақоламизда инсонга баҳо бериш борасидаги мавзу тушунарли бўлиши учун аввалги айтиб ўтилган мулоҳазаларимизга боғлиқ ҳолда чуқурроқ киришишга ҳаракат қиламиз.

Мусулмонлар орасида юқорида айтиб ўтилган айнан ана шу жиҳатларга эътибор сусайиб кетди. Мумтоз исломий шахсияга эга бўлиш учун шахсиянинг нималардан таркиб топганлигини билиш ва шу нарсаларнинг шаклланишида аҳамиятли жиҳатларга эътиборли бўлиш керак. Шунинг учун бугунги мавзуимизда шахсия нималардан таркиб топиши ва уларнинг қандай шаклланиши тўғрисида фикр мулоҳазаларимизни билдириб ўтамиз.

Инсонга баҳо беришда унинг шахсиясига эътибор қаратиш энг тўғри йўл ҳисобланади. Бу йўлдан бошқаси инсонга баҳо беришдаги энг тўғри восита бўла олмайди. Муҳим жиҳати шу инсоннинг қандай шахсия эканлиги, яъни унинг қандай шахсияга эга эканлигини аниқлашдадир. Чунки инсоннинг шахсияси аниқланиши билан унинг ҳар бир нарса ва ҳодисаларга нисбатан муносабати, ҳатто баъзи фикр ва тушунчалари ҳам ойдинлашади. Мисол учун исломий шахсияга эга бўлган инсоннинг спиртли ичимликларга ва фаҳш ишларга нисбатан муносабати маълум, шунингдек унинг бегона бўлсада бошқа мусулмон ва муслималар биродар ва опа-сингил, деган тушунчада эканлиги ҳам маълум бўлади. Шахсияси маълум бўлгач бизга ойдинлашадиган бу каби мисолларни кўплаб келтириш мумкин. Шунинг учун аввало инсоннинг қандай шахсияда эканлиги аниқлаб олиниши мақсадга мувофиқдир.

Қисқа қилиб айтадиган бўлсак, шахсия ақлия ва нафсиядан таркиб топади. Инсоннинг шахсиясига унинг ташқи кўриниши, кийган кийими ёки яшаш даражасини умуман алоқаси йўқ. Бу нарсаларни шахсияга боғлаш саёз фикрлилик ҳисобланади. Демак, айтиб ўтганимиздек шахсия ақлия ва нафсиядан ташкил топади. Бундан бошқача эмас.

Ақлиянинг нима эканлиги тўғрисида мулоҳазаларни билдириб ўтсак. Ақлия – нарса ва ҳодисаларга ўзи ишонган бир қоида асосида ҳукм чиқариш. Бунинг воқелиги мусулмон инсон амал ёки нарсаларга Ислом ақидасидан туриб баҳо бериши, капиталист инсоннинг ҳар бир воқеа ва ҳодисаларга нисбатан фойда ва зарар эътиборидан муносабатда бўлиши.

Нафсия эса ғариза талаблари ва узвий эҳтиёжларни ўзи ишонган бир қоида асосида қондириш. Бунинг воқелиги ибодат, мулкка эга бўлиш, шаҳвоний талабни қондириш, кийим-кечак, озиқ-овқат, шу каби ғариза талаблари ҳамда узвий эҳтиёжларни қондириш билан боғлиқ бўлган бошқа масалаларда намоён бўлади. Мусулмон инсон бу масалаларда ҳалол-ҳаром ўлчови бўйича муайян амалга киришади ёки киришмайди.

Инсонлардаги мана шу икки жиҳат уларнинг ким эканлигини кўрсатиб беради. Шунинг учун бу жиҳатларга диққат билан эътибор қилиниши керак. Ақлияда ҳам, нафсияда ҳам булар асосланаётган қоида муҳим ҳисобланади. Агар бу иккаласи асосланаётган қоида Ислом ақидаси бўлса, бундай ақлия ва нафсиядан ташкил топган шахсия мумтоз исломий шахсия ҳисобланади. Агар нарса ва ҳодисаларга баҳо бериш Ислом ақидаси асосида бўлса, ақлия исломий бўлади, ғариза талаблари ва узвий эҳтиёжларни қондириш йўли Ислом ақидасига асосланмаса, нафсия исломий бўлмайди. Демак, бундай ақлия ва нафсиядан таркиб топган шахсия мумтоз шахсия бўла олмайди. Аксинча, ақлия Исломдан бошқа, нафсия Исломга мувофиқ бўлса ҳам шундай, яъни мумтоз шахсия бўла олмайди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ.

03.08.2018й.